Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:30:00.281850+00:00

Мухаддес Китап: Еремия

Мухаддес Китап: Еремия

1. Алғы сөз

1. Еремия

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Еремия

Еремия

1. Алғы сөз

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

Алғы сөз

Еремия пайғамбардың китабы

Китап ҳаққында мағлыўмат

Еремия бүлгиншилик дәўирде жасаған пайғамбар. Бабилония патшалығы Яҳудаға ҳүжим етип, оны басып алады. Яҳуда халқы азатлықты қолдан берип, Бабилонияның колониясына айланады. Еремия пайғамбар бул ўақыяларға гүўа болады. Сефания, Хабаққуқ, Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар Еремияның заманласлары еди.

Еремия жас ўақтынан баслап, Яҳуда халқына Қудайдың сөзин жеткизе баслайды. Оның хызмети б. э. ш. 586-жылға дейин, яғный Бабилония Яҳуда елин басып алып, Ерусалимди ўайран қылғанға дейин даўам етеди. Кейин болса, Мысырға қашып баратырған адамлар Еремияны мәжбүрлеп өзлери менен алып кетеди. Еремия Мысырда да өз халқына Қудайдың сөзин жеткизиўди даўам етеди.

Еремияның пайғамбаршылық сөзлериниң көбисинде, олардың жазылған сәнеси көрсетилген. Бирақ бул пайғамбаршылықлар хронологик тәризде емес, ал темалар бойынша жайластырылған.

Еремия өжет ҳәм гүнаға батқан Яҳуда халқын үзликсиз ескертип, Қудайдың оларды жазалайтуғынын айтып, Қудайға қайтыўды өтинеди. Пайғамбар халықты бабилониялыларға тәслим болыўға шақырады. Сол себепли Еремияның душпанлары оны сатқынға шығарады. Олар Еремияны зинданға таслайды, ҳәтте, өлтирмекши де болады. Сондай болса да, ол халқының бойсынбаўшылығына ҳәм аянышлы тәғдирине қатты қайғырады. Сол себепли ол «жылап атырған пайғамбар» деп те аталады.

Еремия Яҳуда халқына: «Сизлер Жаратқан Ийе менен дүзилген келисимди буздыңыз, жалғыз Оған хызмет қылмай, бутқа табыныўшылыққа берилип кеттиңиз», – деп көп ескертеди. Усы қылмыслары ушын, Яҳуда халқы Қудайдың ғәзебине ушырап, Бабилония халқына тәслим болатуғынын, кейин Бабилонияға сүргин етилетуғынын алдын ала аян қылады. Ал 31:31-34; 32:36-40 аятларда болса, ўақты келип Қудай таңлаған халқын өз елине қайтарып алып келетуғынын ҳәм олар менен жаңа келисим дүзетуғынын айтады.

1

1^1Булар Бенямин жериндеги Анатот қаласында жасайтуғын руўханийлердиң бири Хилкия улы Еремияның сөзлери+. 2Яҳуда патшасы Амон улы Иошияның ҳүкимдарлығының он үшинши жылында Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти+. 3Еремияға Жаратқан Ийениң сөзиниң түсиўи Яҳуда патшасы Иошияның улы Еҳоякинниң дәўиринен, Яҳуда патшасы Иошия улы Седекияның патшалығының он биринши жылының бесинши айына дейин, яғный Ерусалим халқының сүргин етип алып кетилиўине дейин даўам етти+.

Еремияның шақырылыўы

4Маған Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:+

5– Мен сени жатырда пайда етпесимнен алдын таныдым,

Қурсақтан шықпасыңнан алдын сени таңладым.

Сени миллетлер ушын пайғамбар етип тайынладым.

6Сонда мен:

– Ҳаў, Қудай Ийе! Мен қалай сөйлеўди билмеймен, жүдә жаспан, – дедим+.

7Бирақ Жаратқан Ийе маған былай деди:

– «Мен жаспан», – деме. Сени кимге жиберсем, ҳәммесине барасаң, не буйырсам, соны айтасаң. 8Олардан қорқпа, сениң менен бирге болып, сени қутқараман, – деди Жаратқан Ийе+.

9Кейин Жаратқан Ийе қолын созып, аўзыма тийгизди де маған былай деди:

– Мине, сөзлеримди аўзыңа салдым+. 10Қара, суўырып таслаў, қырыў, жоқ қылыў, жер менен жексен қылыў ушын, сондай-ақ қурыў, беккемлеў ушын, бүгин Мен сени миллетлер ҳәм патшалықлар үстинен қойдым+.

11Маған Жаратқан Ийеден сөз түсти. Ол:

– Еремия, сен нени көрип турсаң? – деди.

– Бадам ағашының шақасын көрип турман, – деп жуўап бердим мен+.

12– Туўры көрдиң, – деди Жаратқан Ийе маған. – Себеби Мен ҳәр бир сөзимниң орынланыўын бақлап тураман.

13Маған және Жаратқан Ийеден сөз түсти. Ол:

– Нени көрип турсаң? – деди.

– Арқа тәрептен жүзи бир тәрепке қыйсайып қайнап турған қазанды көрип турман, – деп жуўап бердим мен+.

14Сонда Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Бул жердиң барлық турғынларына арқа тәрептен апатшылық келеди+. 15Мен арқадағы патшалықлардың барлық қәўимлерин шақыраман, – деди Жаратқан Ийе.

– Олардың патшалары келип,

Өз тахтларын Ерусалим дәрўазаларының кирер аўзына,

Оны қоршап турған дийўаллардың,
Яҳуданың пүткил қалаларының алдына қояды+.
16Халқымның Меннен жүз бурып,
Ислеген барлық жаўызлықлары ушын,
Басқа қудайларға түтетки түтетип,

Өз қоллары менен ислеген нәрселерине табынғаны ушын,

Мен оларға қарсы Өз ҳүкимимди жәриялайман.

17Сен болсаң, белиңди беккем буў. Барып, Мениң саған буйырғанларымның ҳәммесин оларға айт. Олардан қорқпа, болмаса Мен сени олардың алдында қорқыўға саламан+. 18Бүгин Мен сени пүткил елге – Яҳуда патшаларына, оның хызметкерлерине, руўханийлерине ҳәм сол жердиң халқына қарсы беккем қала, темир сүтин ҳәм қола дийўал қылдым+. 19Олар саған қарсы урысады, бирақ жеңе алмайды. Себеби сени қутқарыў ушын Мен сениң менен биргемен, – деди Жаратқан Ийе.

2

Израилдың Қудайдан узақласыўы

2^1Жаратқан Ийеден маған сөз түсти:

2– Барып, мыналарды Ерусалим халқына еситтирип жәрияла:

«Жаратқан Ийе былай дейди:
Сениң жаслығыңда қандай опадар болғаның,
Келиншек ўақтыңдағы сүйиспеншилигиң,
Шөлде, егин еге алмайтуғын жерде,
Изиме ергениң ядымда+.
3Израил Жаратқан Ийе ушын мухаддес халық,
Оның жемисиниң биринши мийўеси.
Оннан жегенлердиң барлығы жазықлы болып,
Басларына апат жаўды, – дейди Жаратқан Ийе+.

4Яқыптың халқы, Израил халқының барлық тийрелери,

Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң!
5Жаратқан Ийе былай дейди:
Меннен узақласатуғындай,
Ата-бабаларыңыз Меннен не жаманлық көрди?
Жарамсыз бутларға табынып,
Өзлери де түкке турғысыз болды+.
6Олар: „Бизлерди Мысырдан алып шыққан,
Шөл далада, қумлы ҳәм шуқырлары бар жерлерде,
Суўсыз ҳәм қараңғы жерде,

Ҳеш ким өте алмайтуғын ҳәм ҳеш ким жасамайтуғын жерде,

Бизге жол көрсеткен Жаратқан Ийе қай жерде?“ – деп сорамады+.

7Мийўесинен ҳәм жақсылығынан татсын деп,

Мен сизлерди өнимдар бир жерге алып келген едим.

Бирақ ол жерге кирип, ийелигимди ҳарамладыңыз,

Мүлкимди жеркенишли орынға айландырдыңыз+.

8Руўханийлер: „Жаратқан Ийе қайда?“ – деп сорамады.

Қазылар Мени танымады,

Халық басшылары Маған қарсы бас көтерди.

Пайғамбарлар Баалдың атынан пайғамбаршылық қылып,

Пайдасыз нәрселердиң изинен қуўды+.

9Сонлықтан Мен сизлер менен және даўласаман,

– дейди Жаратқан Ийе. –

Мен сизлердиң балаларыңыздың балалары менен де даўласаман+.

10Киттим жағалаўларына барып көриң,

Кедарға адам жоллап, дыққат пенен көзден өткериң.

Төмендегидей ўақыя қашан болса да, жүз берген бе екен+?

11Ҳәтте, олардың қудайлары Қудай болмаса да,
Өз қудайларынан ўаз кешкен миллет бар ма?
Бирақ Мениң халқым өзиниң даңқлы Қудайын,
Пайдасыз нәрсеге алмастырды+.
12Ҳәй, көклер, буған таңланып,
Қорқыўдан титирең,
– дейди Жаратқан Ийе. –
13Мениң халқым еки жаманлық иследи:
Мени, тири суў булағын тәрк етти,

Өзлерине суў турмайтуғын, бузық суў сақлағышларды қазып алды+.

14Израил қул ма?

Ямаса қул болып туўылған ба?

Онда неге ол олжа болды?

15Күшли арысланлар оған ақырып, даўысын көтерди.

Жерин шөлистанға айландырды.

Қаласы қарабақанаға айланып, адамсыз қалды+.

16Ноф ҳәм Тахпанхес халқы да,

Еңбегиңизди ойып таслады.

17Өзиңе жол көрсеткен Қудайың,

Жаратқан Ийени тәрк еткениң ушын,

Бул басыңа түспеди ме?

18Енди неге Мысырға баратырсаң,

Шихордың суўынан ишиў ушын ба?

Ассирияға не ушын баратырсаң,

Евфрат суўынан ишиў ушын ба+?

19Сизлерди өз жаманлығыңыз жазалап,

Опасызлығыңыз гиналайды.

Қудайыңыз Жаратқан Ийени тәрк етиўдиң,

Меннен қорқпаўдың сизлер ушын қандай жаман ҳәм ашшы екенин,

Көрип, билиң, – дейди Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси.

20Сен узақ ўақыт алдын мойынтырығыңды бузып,
Кисенлериңди үзип:
„Саған хызмет етпеймен“, – дедиң.
Сен ҳәр бир бийик төбешикте,
Ҳәр бир қойыў жапырақлы теректиң астында,
Дизе бүгип бузықшылық қылдың+.
21Мен сени ҳасыл туқымнан,
Сайланды жүзим ағашынан еккен едим.
Бирақ сен неге айнып қалып,
Жабайы жүзим ағашына айландың+?
22Енди көп силти суўы менен жуўып,
Сабын менен тазаласаң да,
Сениң айыпдарлығыңның тамғасы алдымда турады,
– дейди Қудай Ийе. –+
23Сен қалайынша: „Мен ҳарам емеспен,
Баалларға да ермедим“, – деп айтасаң?
Ойпатлықта қылған қылығыңа[*] қарап,
Не ислегениңди ойлап көр.
Сен өзин ол жақтан бул жаққа урған,
Урғашы түйеге уқсайсаң.
24Сен шөлге үйренген,

Қуштарлығың қозғанда, самалға пысқырған қулансаң.

Күйге келгенде, оны ким тоқтата алады?

Шағылысқысы келгенлер изинен қуўып шаршамайды,

Күйге келген айында, оны таўып алады+.

25Аяғыңды жалаңаяқ жуўырыўдан,

Тамағыңды шөллеўден сақла.

Бирақ сен: „Үмит етпе, мен жат қудайларды сүйемен,

Оның изине еремен“, – дедиң+.

26Уры қолға түскенде, шерменде болғанындай,

Израил халқы, оның патшалары, басшылары,

Руўханийлери, пайғамбарлары масқара болады+.

27Олар терекке: „Мениң әкемсең“,

Тасқа: „Сен мени туўдың“, – дейди.

Олар Маған жүзин емес, ал арқасын қаратты.

Бирақ басларына апат түскенде:

„Келип, бизлерди қутқар“, – дейди+.

28Сениң өзиң ушын ислеп алған қудайларың қайда?

Апатқа ушырағаныңда,
Сени қутқара алатуғын болса, келсин.
Яҳуда, қалаларыңның саны қанша болса,
Қудайларыңның саны да сонша+.
29Неге Маған даўа қыласыз?
Ҳәммеңиз Маған қарсы бас көтердиңиз,
– дейди Жаратқан Ийе. –
30Халқыңды қатал жазаладым,
Бирақ олар тәрбиямды алмады.
Қылышыңыз жыртқыш арыслан киби,
Пайғамбарларыңызды қырып таслады+.

31Сизлер, бул дәўир урпақлары,

Жаратқан Ийениң сөзине қулақ түриң:

Мен Израил ушын бир шөл,

Қара түнек бир жер ме едим?

Сонда не ушын халқым:

„Бизлер еркинбиз,

Енди жаныңа қайтып бармаймыз“, – дейди.

32Қыз бала тағыншақларын,

Келиншек келин кийимин естен шығара ма?

Ал Мениң халқым Мени умытты,

Сан-санақсыз күнлер өтти+.

33Ойнас табыўға қаншелли устасаң,

Ҳәтте, бузық ҳаялға да жолларыңнан үйренетуғын нәрсе бар+.

34Етегиң де бийгүна пақырдың қанына былғанған,

Оны сен урлық үстинде усламаған болсаң да,
Буларға қарамастан:+
35„Мен айыпсызбан,

Жаратқан Ийениң маған деген қәҳәри анық сөнди“, – дейсең.

Бирақ: „Мен гүнасызбан“, – дегениң ушын,

Үстиңнен ҳүким шығараман.

36Неге тез-тез жолыңды өзгерте бересең?

Ассирияда уятқа қалғаның сыяқлы,

Мысырда да уятқа қаласаң+.

37Ол жерден де қолың менен бетиңди жаўып шығасаң.

Себеби Жаратқан Ийе сен үмит еткенлерден жүз бурды,

Енди олар арқалы табысқа ерисе алмайсаң».

3

Опасыз Израил

3^1«Егер биреў ҳаялы менен ажырасса,

Ҳаял кетип, басқа биреўге турмысқа шықса,

Биринши күйеўи оны қайта ҳаяллыққа алар ма еди?

Бул арқалы жер пүткиллей ҳарамланбай ма?[*]
Сен көплер менен ойнаслық қылдың,
Енди Маған қайтып келмекшимисең?
– дейди Жаратқан Ийе. –+
2Көз жиберип, тақыр төбелерге нәзер сал,
Сен бузықшылық қылмаған орын қалып па?
Шөлдеги қарақшы сыяқлы,
Жол шетинде отырып, ойнасларыңды аңлыдың.
Бузықшылығың ҳәм жаўыз ислериң менен,
Жерди ҳарамладың+.
3Сонлықтан жаўын жаўмады,
Бәҳәрдеги нөсер де қуймады.
Сен намыссыз жезөкшеге уқсадың,
Уяттың не екенин билмедиң+.

4Енди болса: „Әке, жаслығымнан Сен мениң достым едиң,

5Қәҳәриң мәңгиге даўам ете бере ме?“ – дейсең.

Усылай айта тура,

Қолыңнан келген жаманлықларды ислей бересең»+.

Яҳуданың Израилға ериўи

6Иошия патшаның дәўиринде Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Сен опасыз Израилдың ислеген ислерин көрдиң бе? Ол ҳәр бир бийик төбешикте ҳәм ҳәр бир қойыў жапырақлы теректиң астында бузықшылық қылды+. 7Буларды ислеп болғаннан кейин, ол маған бет бурар деп ойлаған едим. Бирақ ол қайтпады, буны бийопа сиңлиси Яҳуда да көрди. 8Ислеген барлық бузықшылығы ушын, Мен опасыз Израилға талақ хат берип, қуўып жибергенимде де, оның бийопа сиңлиси Яҳуда буннан қорқпастан, бузықшылық ислегенин көрдим+. 9Бузықшылық Израил ушын ҳеш нәрсе еместей болып көринди, ол тас ҳәм ағашлар менен бузғынлық ислеп, жерди ҳарамлады+. 10Булардың ҳәммесине қарамастан, Израилдың бийопа сиңлиси Яҳуда шын жүректен емес, ал жалғаннан Маған қайтып келди, – дейди Жаратқан Ийе+.

11Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Опасыз Израил бийопа Яҳудадан әдилирек болып шықты+. 12Барып, бул сөзлерди арқаға жәрияла: «Опасыз Израил, Маған қайт! – дейди Жаратқан Ийе. – Мен мийримлимен, енди саған ғәзебимди шашпайман, – дейди Жаратқан Ийе. – Мәңгиге қәҳәрленип жүрмеймен+. 13Тек айыбыңды мойынла: Сен Қудайың Жаратқан Ийеге қарсы бас көтердиң, ҳәр бир қойыў жапырақлы теректиң астында басқа қудайларға кеўил бердиң. Мениң даўысыма қулақ аспадың, – дейди Жаратқан Ийе+.

14Ҳәй бийопа халық, Маған қайт! – дейди Жаратқан Ийе. – Себеби Мен сениң хожайыныңман. Мен сизлерди қаладан биреўден, урыўдан екеўден алып шығарып, Сионға алып бараман. 15Сизлерге Өз кеўлимдегидей шопанларды беремен. Олар сизлерди билим ҳәм түсиник пенен бағады+. 16Сизлер бул жерде өсип-өнип, сан-санақсыз болғаныңызда, – дейди Жаратқан Ийе, – халық Жаратқан Ийениң Келисим сандығы туўралы айтпайтуғын болады. Ол туўралы енди ойламайды, еске де алмайды, оны күсемейди, және қайтадан оны соқпайды+. 17Сол ўақытта Ерусалим Жаратқан Ийениң тахты деп аталады ҳәм Жаратқан Ийениң аты ҳүрмети пүткил миллетлер Ерусалимге жыйналады. Буннан былай, олар жаўыз жүреклериниң қыңырлығын қылмайды. 18Сол күнлерде Яҳуда халқы менен Израил халқы биригип, арқадағы жерлерден шығып, Мен ата-бабаларына мүлик етип берген жерге келеди+.

19Мен сизлерди де балаларым қылып алып,

Әжайып бир жерди,

Барлық миллетлердиң гөззал мийрасларын бермекши едим.

Сизлер Мени „Әкем“ дейсиз,

Меннен ҳеш жүз бурмайсыз, деп ойлаған едим.

20Бирақ ҳаялдың күйеўине опасызлық қылғаны сыяқлы,

Израил халқы, сизлер де Маған опасызлық қылдыңыз!

– дейди Жаратқан Ийе+.

21Жалаңаш төбелерден бир даўыс еситиледи,

Бул Израил халқының аҳыў-наласы менен пәрияды.

Өйткени олар жолдан шықты,

Қудайы Жаратқан Ийени умытты+.

22Ҳәй, бийопа перзентлер, кери қайтыңлар,

Мен сизлерди опасызлықтан емлеймен.

Халық былай дейди:

„Мине, Саған қайтып киятырмыз,

Себеби Қудайымыз Жаратқан Ийе Сенсең+.

23Ырасында да, төбелерде табынып,

Таўларда салған шаўқым-сүренлер жалған.

Ҳақыйқатында, Қудайымыз Жаратқан Ийе Израилды қутқарады.

24Жаслығымыздан ата-бабаларымыздың мүлки болған,

Майда ҳәм ири малларын,

Ул ҳәм қызларын жеркенишли бут жалмап жутты.

25Келиңлер, шерменделигимизди бүркенип,

Масқарашылықты жамылып алайық.

Себеби Қудайымыз Жаратқан Ийеге қарсы гүна ислеп келдик,

Ата-бабаларымыз да, бизлер де,

Жаслығымыздан усы күнге дейин,

Қудайымыз Жаратқан Ийениң даўысына қулақ салмадық.“»+

4

4^1«Ҳәй, Израил! Егер қайтпақшы болсаң,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Егер Маған қайтпақшы болсаң,

Жеркенишли бутларыңды Мениң көзимнен жоғалтсаң,

Жолдан азғырылмай жүрсең,+
2Ҳақыйқат, әдалат ҳәм туўрылық пенен:
„Тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, – десең,
Онда миллетлер Мен арқалы жарылқанып,
Мениң менен мақтанады»+.

3Жаратқан Ийе Яҳуда халқына ҳәм Ерусалим турғынларына былай дейди:

«Сүрилмеген жериңизди сүриң,
Тикенлер арасына туқым сеппең+.
4Яҳуда халқы ҳәм Ерусалим турғынлары,
Жүрегиңиздеги жаманлықларды алып таслап,
Маған, Жаратқан Ийеге өзиңизди бағышлаң.
Болмаса, жаўыз ислериңиз себепли,
Ғәзебимди от киби лаўлатаман,
Оны ҳеш ким сөндире алмас»+.

Арқадан келетуғын апат

5«Яҳудада жәриялап, Ерусалимде жар салып, былай деңлер:

„Ел бойлап кәрнай шалың!“

Бақырып былай деп айтың:

„Жыйналып, қорғанлы қалаларға қашайық!“+

6Сионға қашың деп, байрақ көтериң!

Сызылмай, тезирек қашып қутылың!

Өйткени Мен арқа тәрептен апат,

Уллы қырғын алып келемен+.

7Арыслан ининен шықты,
Миллетлерди жоқ қылыў ушын жолға шықты.
Жериңди ўайран етиў ушын,
Ол өз орнынан қозғалды.
Яҳуда, сениң қалаларың қарабақанаға айланады,
Адамсыз ҳүўлеп қалады+.
8Соның ушын аза кийимин кийип, зарлап жылаң,

Себеби Жаратқан Ийениң лаўлаған ғәзеби бизди шетлеп өтпеди+.

9Сол күни,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Патшаның ҳәм ҳәмелдарлардың жүреклери суўлайды,

Руўханийлерди қорқыныш бийлеп алып,

Пайғамбарлар аң-таң болады».

10Сонда мен былай дедим:

– Ўаҳ, Қудай Ийе! «Сизлерге тынышлық болады», – деп, бул халықты ҳәм Ерусалимди пүткиллей алдадың. Қылыш алқымына тақалып тур-ғо!+

11«Сол ўақытта бул халыққа ҳәм Ерусалимге былай деп айтылады: „Шөлдеги жалаңаш төбелерден ескен ыссы самал Мениң халқым тәрепке еспекте. Бирақ ол қырман суўырыў яки дәнди тазалаў ушын емес. 12Меннен келетуғын самал жүдә күшли болады. Олардың үстинен ҳүким шығаратуғын ўақыт келди. Буны Мен айтаман“+.

13„Әне, душпан булт киби жақынлап киятыр,

Саўаш арбалары қуйынға мегзер.

Атлары бүркиттен де шаққан.

Сорымыз қурысын, сорлап қалдық!“+

14Ҳәй, Ерусалим! Жүрегиңди жаманлықтан тазала, қутқарыласаң.

Жаўыз нийетлериңди қашанға дейин ишиңде сақламақшысаң+?

15Даннан бир даўыс еситиледи,

Эфрайым таўынан апатшылық хабары келмекте.

16Миллетлерге жәриялап, Ерусалимге хабарлаң:

Алыслардан басқыншылар киятыр,

Яҳуда қалаларына қарсы саўаш сүренин айтып бақырмақта.

17Олар атыздағы сақшыларға уқсап,
Ерусалимди қоршап алады.
Себеби Ерусалим Маған қарсы бас көтерди,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
18Булардың ҳәммесин басыңа салған,
Сениң жолларың ҳәм ислериң болады.
Бул жаўызлығыңның кесапаты.

Қандай ашшы! Бул сениң жүрегиңниң төрине жетти!»+

19Ўай, жаным! Ўай, жаным!

Азарына шыдай алмайман!

Ўаҳ, жүрегим! Жүрегим ҳәсирет шегип атыр!

Үндемей тура алмайман,

Себеби кәрнай сестин, саўаш шаўқымын еситтим+.

20Апатшылық изинен апатшылық келди,

Пүткил журт ўас-ўайран болды.

Көзди ашып-жумғанша, шатырларым,

Бир демде перделерим жыртылып кетти+.

21Қашанға дейин, мен саўаш байрақларын көрип,

Кәрнай сеслерин есите беремен?

22«Мениң халқым ақмақ,

Олар Мени танымайды.

Олар надан балалар, оларда түсиник жоқ.

Олар жаманлық қылыўға шебер,

Жақсылық қылыўды билмейди»+.

23Мен, Еремия жерге қарадым,

Ол бос ҳәм түссиз еди.

Аспанға қарадым, онда нур жоқ еди+.

24Таўларға қарадым, олар қалтырасар,

Пүткил төбелер тербелип турар еди+.

25Қарадым, ўаҳ, ҳеш ким жоқ,

Көктеги барлық қуслар ушып кеткен еди+.

26Қарадым, Жаратқан Ийениң алдында,

Өнимдар топырақ шөлге айланып,

Пүткил қалалар ўайран болған еди.

Буған Оның лаўлаған ғәзеби себепши еди+.

27Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен бул жерди пүткиллей жоқ қылмасам да,

Оның ҳәммеси қаңырап, босап қалады+.

28Сонлықтан жер аза тутып, аспан түнереди.

Мен айттым, Мен қарар қылдым,

Өкинбеймен, пикиримнен қайтпайман+.

29Барлық қала халқы,

Атлылардың ҳәм садақшылардың шаўқымынан қашады.

Кимиси қалың путаларға тығылады,

Кимиси жартасларға өрмелейди.

Ҳәмме қалалар қаңырап қалады,

Оларда жасайтуғын ҳеш ким болмайды.

30Ҳәй, ўайран болған сен!

Неге қырмызы кийим кийип алдың?

Не ушын алтын тағыншақлар тағып,

Көзлериңди бақырайтып бояп алдың?

Бийкарға безенип алыпсаң.

Ойнасларың сени жек көреди,

Олар сениң жаныңды алмақшы+.

31Мен толғатып атырған ҳаялдың бақырған даўысына,

Биринши баласын туўып атырған ҳаялдың,

Ыңқылдысына уқсаған даўысты еситип турман.

Мен қыз Сионның ентиккен даўысын еситип турман.

Ол қолларын созып былай демекте:

„Сорым қурысын!

Жанымды алмақшы болғанлар алдында димарым қурыды“»+.

5

Ерусалимниң гүнасы

5^1«Ерусалим көшелерин айланың,
Әтирапына қарап, аңлаң,
Қала майданларынан излең.

Егер әдалатлы ҳәм ҳақыйқатты излеген бир адам тапсаңыз,

Онда Мен бул қаланың гүнасынан өтемен+.

2Олар: „Тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемиз“, – десе де,

Негизинде, ишкен анты жалған»+.

3Жаратқан Ийе, Сениң нәзериң ҳақыйқатқа тигилген емес пе?

Оларды урдың, бирақ олар азарын сезбеди,

Оларды жоқ қылмақшы болдың, бирақ сабақ алыўдан бас тартты.

Олар бетлерин жартастан да қатты қылып,
Изге қайтыўды қәлемеди+.
4Мен ишимнен: «Бул адамлар ғәрип ҳәм ақылсыз,
Олар Жаратқан Ийениң жолын,
Өз Қудайының Нызамын билмейди+.
5Енди мен абырайлы адамларға барып,
Олар менен сөйлесемен.
Олар Жаратқан Ийениң жолын,
Өз Қудайының Нызамын биледи», – деп ойладым.

Бирақ олардың ҳәммеси де Қудайының мойынтырығын сындырып,

Кисенлерин үзип таслаған екен+.

6Сонлықтан тоғайдан шыққан арыслан оларды тилкимлеп,

Шөлдеги қасқыр оларды ғажып таслайды.

Қаплан қалалары жанында буққыда жатып,

Қаладан шыққан ҳәр бир адамды тилким-тилким қылады.

Себеби олардың қылмысы үлкен,

Опасызлығы сансыз+.

7«Сени қалай кеширемен?

Балаларың Мени таслап кетип,

Қудай болмаған бутлар ҳақы ант ишти.

Мен оларды тойдырдым.

Олар болса, қыянет етип,

Топланысып, бузықлардың үйлерине кетти+.

8Олар күйге келген айғырлар киби,

Ҳәр бири қоңсысының ҳаялына киснейди+.

9Булар ушын Мен оларды сөзсиз жазаламайман ба?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Усындай бир миллеттен өш алмайын ба+?

10Жүзимзарларына кирип, оларды ўайран қылың,
Бирақ пүткиллей жоқ қылмаң.
Жүзим шақаларының керексизлерин жулып таслаң,

Енди олар Маған, Жаратқан Ийеге тийисли емес+.

11Израил ҳәм Яҳуда халықлары,

Маған пүткиллей қыянет етти», – дейди Жаратқан Ийе.

12Халық Жаратқан Ийе ҳаққында жалған сөйлеп, былай дейди:

«Ол ҳеш нәрсе қылмайды,

Басымызға апатшылық түспейди,

Бизлер қылыш та, ашлық та көрмеймиз+.

13Пайғамбарлар самалға мегзер,

Оларда Жаратқан Ийениң сөзи жоқ.

Айтқанлары олардың өзлериниң басына түссин»+.

14Сонлықтан Әлемниң Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди:

«Халық бул сөзлерди айтқаны ушын,
Өз сөзлеримди сениң аўзыңда жалындай қыламан.
Бул халықты отын қыламан,
От оларды жандырып жоқ қылады+.
15Ҳәй, Израил халқы,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Сизлердиң үстиңизге,
Узақ жерден бир миллетти алып келемен.
Ол күшли ҳәм әййемги халық болып,
Сол адамлардың тилин сен билмейсең,
Сөзине де түсинбейсең+.
16Олардың оқ жайлары ашық қәбирге мегзер,
Адамларының ҳәммеси батыр жаўынгерлер+.

17Олар сениң зүрәәтиңди ҳәм наныңды жеп таслап,

Ул-қызларыңызды жалмап жутады.

Майда ҳәм ири малларыңызды,

Жүзим ҳәм әнжирлериңизди жейди.

Сизлер исенген қорғанлы қалаларыңызды,

Қылыш пенен ўайран қылады+.

18Ҳәтте, сол күнлери де, – дейди Жаратқан Ийе, – сизлерди пүткиллей жоқ қылмайман. 19Халық сеннен: „Неге Қудайымыз Жаратқан Ийе бизлерге бул нәрселерди иследи?“ – деп сораса, оларға былай деп жуўап бер: „Сизлер Оны тәрк етип, өз жериңизде басқа қудайларға хызмет еттиңиз. Енди сизлер өзлериңизге тийисли болмаған жерде басқаларға солай хызмет етесиз“+.

20Яқыптың халқына жар салып,

Яҳудада жәриялаң:

21Ҳәй, көзи болса да, көрмеген,

Қулағы болса да, еситпеген,

Надан ҳәм бийпарасат халық,

Қулақ салың!+

22Меннен қорқпайсыз ба?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Мениң алдымда қалтырамайсыз ба?

Мен қумды теңизге шегара,

Мәңги өтип болмайтуғын бөгет қылдым.

Толқынлар тасса да, үстине шыға алмайды,

Шуўласа да, оннан асып кете алмайды+.

23Бирақ бул халық өжет ҳәм қозғалаңшы.

Олар азғырылып, өз жолына қайтып кетти+.

24Олар жүрегине түйип:

„Гүзги ҳәм бәҳәрги жаўынды өз ўақтында жаўдыратуғын,

Жыйын-терим ушын белгиленген ҳәптени сақлап келген,

Қудайымыз Жаратқан Ийеден қорқайық“, – демейди+.

25Айыпларыңыз сизлерди усы жақсы нәрселерден узақластырды,

Гүналарыңыз берекеттен маҳрум етти.

26Халқымның арасында жаўыз адамлар бар,

Олар қус аўлағандай буққыда жатып,

Дузақ қурып, адамларды тутады+.

27Тордың қусқа толғанындай,

Олардың үйлери де жалғанға толы.

Сонлықтан олар күшейип, байыды,

28Семирип, жылтырады.

Олардың жаўыз ислериниң шегарасы жоқ.

Жетимниң даўа-арзын әдалатлы қарамайды,

Исти оның пайдасына шешпейди,

Жарлының ҳуқықын да қорғамайды+.

29Булар ушын Мен оны жазаламайын ба?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Бундай миллеттен өш алмайын ба+?

30Сол жерде қорқынышлы ҳәм таң қаларлық нәрсе болмақта:

31Пайғамбарлар жалған пайғамбаршылық қылмақта,

Руўханийлер өзлериниң қәлеўи бойынша басқармақта.

Мениң халқыма бул унамақта.

Бирақ булардың ақыры келгенде не қыласыз?»+

6

Ерусалимниң қамал қылыныўы

6^1«Ҳәй, Бенямин халқы, жаныңызды қутқарыў ушын,

Ерусалимнен қашып кетиң!

Теқоада кәрнай шалың!

Бейт-Ҳаккеремде от жағып, белги бериң!

Арқадан апатшылық, уллы қырғын көринбекте+.

2Сулыў ҳәм нәзик қызды,

Қыз Сионды жоқ қыламан.

3Шопанлар сүриўи менен оған келип,

Дөгерегине шатырларын тигеди.

Ҳәр ким үлесине тийген жерде сүриўин жаяды.

4„Ерусалимге қарсы урысқа таярланың!

Турыңлар, күндиз ҳүжимге шығайық!

Сорымыз қурысын! Күн батыўға мейил берипти,

Кеш түсип, көлеңкелер узайыпты+.

5Турыңлар, түнде ҳүжим жасап,

Оның қорғанларын қыйратайық!“»

6Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Тереклерин кесиң,

Ерусалимге минетуғын топырақ үйиң.

Бул қала жазаланады,

Онда зорлық-зомбылықтан басқа ҳеш нәрсе жоқ+.

7Булақтан суў шыға бергениндей,

Бул қалада да жаўызлық солай шыға береди.

Оннан зорлық ҳәм зулымлықтың даўысы еситилип тур,

Кеселлик ҳәм жараларды көрип турман+.

8Ерусалим, ескертиўиме қулақ сал,

Болмаса, сеннен жүз бураман.

Сени қаңыратып,

Адам жасамайтуғын жерге айландыраман».

9Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Жүзимниң соңғы солқымына дейин терилгениндей,

Душпанлар Израилды аман қалғанларынан журдай қылады.

Сонлықтан жүзим териўши сыяқлы,

Қолыңды иске салып шақаларды қайта көрип шық».

10Мен кимге айтып, кимди қәўиптен сақлайын?

Ким маған қулақ асады?

Олардың қулақлары жабық, еситпейди.

Жаратқан Ийениң сөзи оларға шерменделиктей түйиледи,

Оннан рәҳәтленбейди+.

11Сол себепли мен Жаратқан Ийениң ғәзебине толдым,

Қәҳәримди баса алмайман.

«Бул ғәзепти көшедеги балалардың,
Жыйналып турған жигитлердиң үстине төк.
Ол еркек ҳәм ҳаялларға жаўады,

Қартайғанлар ҳәм күни жақынласқанлар да оннан қутыла алмайды+.

12Олардың үйлери, атызлары ҳәм ҳаяллары,

Басқаларға бериледи.

Себеби Мен бул жердиң турғынларына қарсы қолымды көтеремен,

– дейди Жаратқан Ийе. –+
13Кишкенесинен үлкенине шекем,
Ҳарам дүнья табыўға ҳәўес,
Пайғамбарларынан руўханийлерине шекем,
Ҳәммеси ҳийле менен ис тутады+.
14Тынышлық болмаса да:
„Тынышлық, тынышлық“, – деп,
Халқымның қәўипли жарасын жүзеки емлейди+.

15Ислеген жеркенишли ислери ушын олар уялды ма?

Яқ, ҳеш те уялмады,
Қызарыў не екенин де билмеди.
Сонлықтан олар да қулағанлар менен қулайды,

Жазалағанымда, жер менен жексен болады», – дейди Жаратқан Ийе+.

16Жаратқан Ийе былай дейди:

«Дәрбент жолларда турып, қараң,

Әййемги соқпақлар ҳаққында сорап,

Жақсы жолдың қай жерде екенин үйрениң.

Оннан жүриң, жаныңыз рәҳәт табады.

Бирақ сизлер: „Оннан жүрмеймиз“, – дедиңиз+.

17Мен сизлердиң үстиңизден гүзетши қойып:

„Кәрнайдың даўысына қулақ салың“, – дедим.

Бирақ сизлер: „Тыңламаймыз“, – дедиңиз+.

18Соның ушын, миллетлер, қулақ салың,

Қарап турғанлар, олардың басына нелер түсетуғынын билиң.

19Тыңла, жер жүзи!

Бул халықтың басына апатшылық жаўдыраман,

Бул олардың жаман нийетлериниң мийўеси болады.

Олар Мениң сөзлериме қулақ аспады,

Нызамымды қабыл етпеди+.

20Не ушын Маған Шебадан хош ийисли түтетки,

Узақ еллерден хош ийисли қамыс алып келинеди?

Жандырылатуғын қурбанлықларыңызды қабыл етпеймен,

Сизлердиң қурбанлықларыңыз Маған унамайды»+.

21Сонлықтан Жаратқан Ийе былай дейди:

«Бул халықтың алдына сүрнигетуғын тас қояман,

Әкелер балалары менен бирге сүрнигип жығылады,

Қоңсылар дослары менен бирге набыт болады»+.

22Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мине, арқа тәрептен бир халық киятыр,

Дүньяның шетинен бир уллы миллет аяққа турмақта+.

23Олар оқ жай ҳәм семсер менен қуралланған,

Өзлери де залым ҳәм реҳимсиз.

Атларға минип шаўған сести,

Теңиз сыяқлы шуўылдайды.

Қыз Сион! Саған ҳүжим қылыў ушын,

Олар бир адамдай сап тартып турады».

24Олар ҳаққындағы бул хабарды еситип,

Қолларымызда дәрман қалмады.

Толғақ тутқан ҳаял киби,

Шаншыў ҳәм азап бийлеп алды+.

25Атызларға шықпаң, жолларда жүрмең!

Душпанның қолында қылыш бар,

Әтирапты қорқыныш орап алған+.

26Ҳәй, мениң халқым!

Аза кийимин кийип, күлге отыр.

Жалғыз перзент ушын аза тутқандай,

Ашшы-ашшы көз жас төк.

Себеби үстимизге тосаттан набыт қылыўшы келеди+.

27«Мен сени халқым арасына,

Темирди сынағандай етип,

Халқымды сынаў ушын қойдым.

Сен оларды бақлап, жолларына баҳа бересең+.

28Олардың ҳәммеси бағынбайтуғын қозғалаңшы,

Өсекши адамлар.

Олар қола ҳәм темирдей қатты,

Бәри жолдан шыққан.

29Көрик тоқтаўсыз үпленип,

Отта қорғасын ерип атыр.

Бирақ зергердиң бул иси бийҳуда кетти,

Сонда да жаўызлықтан ажыратылмады.

30Оларды „сыпатсыз гүмис“ деп атайды.

Өйткени Мен, Жаратқан Ийе олардан жүз бурдым»+.

7

Еремияның Ибадатханада ўаз айтыўы

7^1Еремияға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

2– Жаратқан Ийениң Үйиниң дәрўазасында турып, мына сөзди жәрияла: «Ҳәй, пүткил Яҳуда халқы, Жаратқан Ийеге сыйыныў ушын мына дәрўазалардан киргенлер! Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң!+
3Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийесиниң сөзи мынаў: Жолларыңызды ҳәм ис-ҳәрекетиңизди туўрылаң. Сонда Мен сизлерге бул жерде жасаўға рухсат беремен+. 4„Бул Жаратқан Ийениң Ибадатханасы, бул Жаратқан Ийениң Ибадатханасы, Жаратқан Ийениң Ибадатханасы усы жерде“, – деген жалған сөзлерге исенбең+. 5Егер жолларыңызды, ислериңизди пүткиллей дүзетсеңиз, бир-бириңизге әдалатлы болсаңыз,+
6келгиндиге, жетимге ҳәм жесирге зулымлық қылмасаңыз, бул жерде наҳақ қан төкпесеңиз, өзлериңизге зыян келтиретуғын басқа қудайларға аўып кетпесеңиз, 7онда Мен сизлерге бул жерде, әўелден ата-бабаларыңызға берген жерде мәңги-бақый жасаўыңызға рухсат беремен+. 8Деген менен, сизлер пайдасыз жалған сөзлерге исенип жүрсиз. 9Сизлер урлық қыласыз, адам өлтиресиз, неке ҳадаллығын бузасыз, жалған ант ишесиз, Баалға арнап, хош ийисли түтетки түтетесиз, танымайтуғын басқа қудайларға ересиз+. 10Кейин бул жеркенишли ислерди даўам етиў ушын, Мениң атым менен аталған мына Үйге келип, алдымда турып: „Бизлер аман-есенбиз“, – дейсизлер ме? 11Мениң атым менен аталған бул Үй сизлер ушын қарақшылар мәканына айланды ма? Деген менен, Мен не ислеп атырғаныңызды көрип турман, – дейди Жаратқан Ийе+. 12– Енди Шилоға, Мен Өз атымды дәслепки рет орнатқан жерге барың ҳәм халқым Израилдың жаўызлығы себепли оған не қылғанымды көриң. 13Булардың ҳәммесин сизлер де иследиңиз, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен сизлерге қайта-қайта айттым, қулақ салмадыңыз, шақырдым, жуўап бермедиңиз+. 14Солай екен, Мен Шилоға не қылған болсам, Мениң атым менен аталған, сизлер исенген бул Ибадатханаға, сизлерге ҳәм ата-бабаларыңызға берген бул жерге соны қыламан. 15Туўысқанларыңызды, пүткил Эфрайым[*] нәсиллерин алдымнан қалай қуўған болсам, сизлерди де солай қуўаман»+.

Халықтың бойсынбаўшылығы

16– Еремия, сен бул халық ушын дуўа етпе, олар ушын пәрияд қылма, жалынба, Маған тәўелле салма. Бәри бир Мен сени тыңламайман+. 17Яҳуда қалаларында, Ерусалим көшелеринде олардың не ислеп атырғанын көрип турғаның жоқ па? 18Балалар отын жыйнайды, әкелер от жағады, ҳаяллар қамыр ийлеп, Аспан ханшасына арнап мазалы нан писиреди. Мениң ғәзебимди келтириў ушын, бул халық басқа қудайларға ишимлик садақасын қуяды. 19Олардың ашыўға тиймекши болғаны Мен бе? – дейди Жаратқан Ийе. – Яқ, олар өзлерине зәлел келтирип, уятқа қалмақта.

20Сол себепли Қудай Ийе былай дейди: Мен ашыў-ғәзебимди бул жерге, адамлар менен ҳайўанлардың, атыздағы ағашлар менен жердиң өниминиң үстине төгемен. Ғәзебим от болып жанар, ол сөндирилмес+.

21Израилдың Қудайы, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Жандырылатуғын қурбанлықларыңызды басқа қурбанлықларыңызға қосып, екеўиниң де гөшин жей бериң+. 22Өйткени Мен ата-бабаларыңызды Мысырдан алып шыққанымда, жандырылатуғын қурбанлық ҳәм басқа қурбанлықлар туўралы ҳеш нәрсе айтпадым, буйрық та бермедим+. 23Мен оларға тек мына буйрықты берген едим: «Маған қулақ салың. Сонда Мен сизлердиң Қудайыңыз, сизлер де Мениң халқым боласыз. Бәрқулла Мен буйырған жолдан жүриң, сонда абадан турмысқа ерисесиз»+. 24Бирақ олар тыңламады, Маған дыққат аўдармады. Керисинше, өз қәлеўи ҳәм жаўыз жүрегиниң өжетлиги жолында жүрди. Алға илгерилеўдиң орнына, артқа кетти+. 25Ата-бабаларыңыз Мысырдан шыққан күннен тап усы күнге шекем, Мен оларға барлық қулларымды – пайғамбарларды ҳәр күни изли-изинен жибердим+. 26Сонда да олар Мени тыңламады, нәзер де аўдармады. Олар мойын таўлап, ата-бабаларынан да бетер жаманлық қылды+.

27Сен оларға усы сөзлердиң ҳәммесин айтасаң, бирақ олар сени тыңламайды. Сен оларды шақырасаң, бирақ олар жуўап бермейди. 28Сонлықтан сен оларға былай деп айт: «Бул Қудайы Жаратқан Ийениң сөзине қулақ аспаған, тәлим-тәрбияны қабыл алмаған миллет! Ҳақыйқат өлди, олардың аўзынан ҳақ сөз шықпайтуғын болды.

29Ерусалим халқы, шашыңызды кесип ылақтырың,

Тақыр төбелерге шығып, жоқлаў айтың.

Себеби ғәзебине ушыраған бул әўладты,

Жаратқан Ийе тәрк етип, таслап кетти.

30Яҳуда халқы Мениң нәзеримде жаўыз болған ислерди иследи, – дейди Жаратқан Ийе. – Олар Мениң атым менен аталған үйге жеркенишли бутларды қойып, оны ҳарамлады+. 31Ул-қызларын отта жағып қурбанлық қылыў ушын, Бен-Ҳинном ойпатлығындағы Тофетте сыйыныў орынларын қурды. Буларды Мен буйырмадым, булар ойыма кирип те шықпады+. 32Енди сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – Ол жер Тофет ямаса Бен-Ҳинном ойпатлығы делинбейди, ал Баўызлаў ойпатлығы деп аталады. Тофетте жерлеўге орын қалмағанша, өлилер жерленеди. 33Бул халықтың өли денелери аспандағы қусларға ҳәм жердеги жабайы ҳайўанларға жем болады. Оларды үркитетуғын ҳеш ким қалмайды+. 34Яҳуда қалаларында ҳәм Ерусалим көшелеринде қуўаныш ҳәм шадлық сеслерин, келин-күйеўдиң тойының сестин еситилмейтуғын қыламан. Ол ел қарабақанаға айланады»+.

8

8^1«Сол ўақытта, – дейди Жаратқан Ийе, – Яҳуда патшаларының, басшыларының, руўханийлериниң, пайғамбарларының сүйеклери, Ерусалим турғынларының сүйеклери қәбирлеринен шығарып тасланады. 2Бул сүйеклер өзлери сүйген, хызмет еткен, изине ерген, мәсләҳәт сораған ҳәм табынған затларының, яғный қуяштың, айдың ҳәм аспан денелериниң астына шашып тасланады. Олар жыйнап алынбайды, жерленбейди, топырақта тезек сыяқлы шашылып жатады+. 3Бул жаман халықтан аман қалғанларын қай жерге сүргин қылсам да, олар өмирден өлимди абзал көреди», – дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси.+

Гүна ҳәм жаза

4– Сен оларға айт:

«Жаратқан Ийе былай дейди:

Жығылған адам қайта турмай ма?

Жолдан адасқан изге қайтпай ма?

5Не ушын бул халық жолдан шықты?

Не ушын Ерусалим Меннен үзликсиз жүз бурады?

Олар жалғанға қатты жабысып алып,

Маған қайтыўдан бас тартпақта.

6Мен дыққат пенен тыңладым,

Олар ҳеш туўры сөйлемейди.

Ҳеш бири: „Не қылып қойдым“, – деп,

Қылмысына пушайман болмайды.

Олар саўашқа умтылған ат киби,

Ҳәр бири өз жолына жортады.

7Ҳәтте, аспандағы ләйлек те,

Өзиниң қайтыў мәўсимин биледи.

Қумыры, қарлығаш ҳәм тырна да,

Көшиў ўақтын биледи.

Бирақ халқым Мениң көрсетпелеримди билмейди+.

8Қалайынша сизлер: „Бизлер ақыллымыз,

Жаратқан Ийениң Нызамы бизлерде“, – деп айта аласыз.

Негизинде, хаткерлердиң жалған қәлеми,

Бул Нызамды жалғанға айландырған жоқ па+?

9Даналар уятқа қалды,

Албырап, дузаққа түсти.

Олар Жаратқан Ийениң сөзинен жүз бурды.

Сонда олардың даналығы қайда?

10Кишкенесинен үлкенине шекем,

Ҳарам дүнья табыўға ҳәўес.

Пайғамбарларынан руўханийлерине шекем,

Ҳәммеси ҳийле менен ис тутады.

Сонлықтан олардың ҳаялларын басқаларға,

Атызларын басқыншыларға беремен+.

11Тынышлық болмаса да: „Тынышлық, тынышлық“, – дейди.

Халқымның қәўипли жарасын жүзеки емлейди+.

12Ислеген жеркенишли ислери ушын олар уялды ма?

Яқ, ҳеш уялмады,
Қызарыў не екенин билмеди.
Сонлықтан, олар да қулағанлар менен қулайды,

Жазалағанда, жер менен жексен болады, – дейди Жаратқан Ийе+.

13Олардың зүрәәтин жоқ қыламан,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Шақаларда жүзим қалмайды,
Әнжир ағашы да мийўе бермейди,
Ҳәтте, жапырақлары да қуўрап қалады.
Оларға не берген болсам,
Ҳәммесинен жуда болады»+.

14Адамлар былай дести:

«Неге еле бул жерде отырмыз?

Жыйналып, қорғанлы қалаға барайық,

Сол жерде жан тәслим қылайық.

Қудайымыз Жаратқан Ийеге қарсы гүна ислегенимиз ушын,

Ол бизлерге зәҳәрли суў ишкизип,
Өлим жазасын берди+.
15Бизлер тынышлық күттик,
Бирақ жақсылық келмеди,
Шыпа ўақтын күттик,
Бирақ тосаттан қорқынышқа дуўшар болдық+.
16Душпан атларының пысқырығы,
Даннан еситилип тур.
Айғырларының киснегенинен,
Пүткил жер жүзи титиреп атыр.
Олар бул жерди ҳәм ишиндеги ҳәмме нәрсени,
Қаланы ҳәм онда жасайтуғынлардың ҳәммесин,
Жоқ қылыў ушын келди»+.

17«Мен араңызға жыланларды,

Алдап-арбаўға көнбейтуғын уўлы жыланларды жиберемен.

Олар сизлерди шағады», – дейди Жаратқан Ийе+.

18Дәртиме шыпа жоқ,

Жүрегим жаралы.

19Тыңлаң, халқымның зарлаған даўысы,

Жердиң алыс түпкиринен еситилип тур:

«Жаратқан Ийе Сионда емес пе?

Оның Патшасы да енди ол жерде болмай ма?»

«Не ушын олар өзлериниң бутлары,

Жарамсыз қудайлары менен Мениң қәҳәримди келтирди?»+

20«Бәҳәр де өтти, жаз да тамам болды,

Бизлер еле қутқарылмадық», – дейди халық.

21Халқымның азабы зардабынан мен де азапландым,

Аза туттым, мени қорқыныш бийлеп алды+.

22Гиладта мәлҳәм жоқ па?

Ол жерде шыпакер жоқ па?

Халқымның жарақаты неге жазылмай қойды+?

9

9^1Қәнекей, басым суў толы қудық,
Көзлерим көз жас шығатуғын булақ болса еди!
Халқымның қаза тапқанлары ушын,
Күни-түни жоқлаў айтып, жылар едим!+

2Қәнекей, шөлде мен ушын бир кәрўан сарай болса еди!

Халқымды таслап, олардан узақласар едим!

Себеби олардың ҳәммеси бузық,

Опасызлар жыйындысы+.

3«Олар жалған ушын тиллерин оқ жай киби ийеди,

Наҳақлықтың арқасынан олар жерде күшейип бармақта,

Жаўызлық үстине жаўызлық қылмақта,
Мени ҳасла танымайды,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
4Ҳәр бириңиз өз достыңыздан сақланың,
Туўысқанларыңыздың бирде биреўине исенбең.
Себеби ҳәр бир туўысқан жалғаншы,
Ҳәр бир дос өсекши+.
5Ҳәр ким өз достысын алдайды,
Ҳеш ким ҳақыйқатты сөйлемейди.
Тиллерин жалған сөйлеўге үйреткен,
Қылмыс ислеў менен өзлерин ҳарықтырды.

6Сен, Еремия, өтирикшилер арасында жасап атырсаң,

Өтирикшилиги себепли олар Мени таныўдан бас тартады», – дейди Жаратқан Ийе.

7Сонлықтан Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Мен оларды отта еритип, сынақтан өткеремен.

Халқымның жаман исине буннан басқа не қылайын+?

8Олардың тиллери өлтиретуғын оқ,
Ҳийле менен сөйлейди,
Досты менен көзабаға жақсы сөйлеседи,
Бирақ ишинен оған дузақ қурады+.
9Булар ушын Мен оларды жазаламайын ба?
– дейди Жаратқан Ийе, –
Бундай миллеттен өш алмайын ба?»+

10Мен таўлар ушын жылап-сықлап,
Даладағы жайлаўлар ушын жоқлаў айтаман.
Олар күйип, шөлге айланды,
Ҳеш ким ол жерден өтпейди,
Маллардың даўысы да еситилмейди.

Қуслар да, ҳайўанлар да ол жерден қашып кеткен+.

11«Мен Ерусалимди тас үйиндисине,

Сағаллардың мәканына айландыраман.

Яҳуда қалаларын шөлге айландырып,

Адамсыз бос қалдыраман»+.

12Буны түсиниўге кимниң даналығы жетеди? Бул жердиң не ушын қурып, ўайран болып, ҳеш ким жүрмейтуғын шөлге айланғанын бизге түсиндиретуғындай, Жаратқан Ийениң аўзынан шыққан сөзди ким алып, жәриялады?

13Жаратқан Ийе былай дейди: «Олар Мениң өзлерине берген Нызамымды орынлаўдан бас тартты, даўысыма қулақ аспады ҳәм Нызамыма сай жасамады. 14Керисинше, олар қайсарлық пенен өз жүрек қәлеўлерине берилип, ата-бабалары үйреткениндей, Баалларға ерди».

15Соның ушын Әлемниң Жаратқан Ийеси Израилдың Қудайы былай дейди: «Мен бул халыққа ашшы жуўсан жегизип, зәҳәрли суў ишкиземен+. 16Мен оларды өзлери де, ата-бабалары да танымайтуғын миллетлердиң арасына тарқатып жиберемен. Олар толық қырылып болмағанша, изине қылыш саламан»+.

17Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Ойланып көриң!

Жоқлаў айтып жылайтуғын ҳаялларды шақырың!

Олардың ең шеберлерин алдыртың!+

18Жылдам келип, бизлер ушын жыласын,

Көзимизден жас шығарып,

Қабағымыздан суўдай ағызсын+.

19Сионнан жоқлаў айтып жылаған даўыс еситиледи:

„Бизлер ўайран болдық!

Қатты уятқа қалдық!

Жеримизди тәрк еттик,

Мәканымыз жер менен жексен болды“».

20Ҳәй, ҳаяллар, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң!

Аўзынан шыққан сөзге қулақ салың!

Қызларыңызға жылаўды,

Олардың досларына жоқлаў жырын айтыўды үйретиң.

21Көшелерде балаларды,
Майданларда жасларды қырып таслаў ушын,
Өлим әйнеклеримизге тырмасып,
Қорған қалаларымызға кирди.

22Оларға айт:

«Жаратқан Ийе былай дейди:

Адамның өли денелери,

Ашық даладағы қый сыяқлы,

Орақшылардан қалған масақ сыяқлы шашылып жатады.

Оларды жыйнап алатуғын ҳеш ким болмайды»+.

23Жаратқан Ийе былай дейди:

«Дана адам даналығы менен,

Күшли күши менен,

Бай байлығы менен мақтанбасын+.

24Мақтанатуғын адам Мени түсингени ҳәм танығаны менен,

Жер жүзинде сүйиспеншилик,
Әдалат ҳәм туўрылықты жүзеге асыратуғын,
Жаратқан Ийе Мен екеним менен мақтансын.

Булардан Мен рәҳәтленемен», – дейди Жаратқан Ийе+.

25«Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – тек көзабаға сүннетленгенлердиң ҳәммесин жазалайман. 26Мысырды, Яҳуданы, Эдомды, аммонларды, Моабты ҳәм шөлде жасап, тулымшақларын кесетуғынлардың ҳәммесин жазалайман. Өйткени бул миллетлердиң бәри сүннетсиз, пүткил Израил халқының да жүреги сүннетсиз»+.

10

Ҳақыйқый Қудай ҳәм бутлар

10^1Ҳәй, Израил халқы, Жаратқан Ийениң сизлерге айтып атырған сөзлерин тыңлаң! 2Жаратқан Ийе былай дейди:

«Миллетлердиң жолларын үйренбең,
Басқа миллетлер қорққаны сыяқлы,
Аспан белгилеринен қорқпаң.
3Халықлардың дәстүрлери пайдасыз.
Олар тоғайдан ағаш кесип алып,
Устаның қуралы менен оған пишим береди.
4Оны гүмис ҳәм алтын менен безейди,
Жығылып кетпесин деп,
Шеге менен шөккишлеп қағып қояды+.

5Бул бутлар палыз атызындағы қарақшыға уқсайды,

Сөйлей алмайды,
Көтерип жүриў керек,
Өзлери жүре алмайды.
Олардан қорқпаң,
Олардың қолынан жаманлық ислеў де,
Жақсылық ислеў де келмейди»+.

6Жаратқан Ийе, Саған уқсағаны жоқ!

Сен уллысаң, атың да қүдиретке ийе!+

7Миллетлер Патшасы, Сеннен қорқпайтуғын ким бар?

Сен буған ылайықлысаң.

Миллетлердиң барлық данышпанлары,

Барлық патшалықлары арасында,

Саған уқсағаны жоқ+.

8Бул халықлар ақмақ ҳәм ақылсыз.

Жансыз ағаштан тәлим алады.

9Таршиштен шөккишлеп тегисленген гүмис,

Уфаздан алтын алып келинеди.

Уста ҳәм зергер ислеген нәрсеге,

Қызғыш көк ҳәм шым қызыл кийим кийгизеди.

Ҳәммеси шебер өнерментлердиң иси+.

10Бирақ Жаратқан Ийе – ҳақыйқый Қудай,

Ол тири Қудай ҳәм мәңгилик Патша.

Ол қәҳәрленсе, жер титирейди,

Миллетлер Оның ғәзебине шыдам бере алмайды.

11Бутқа сыйынатуғын халықларға былай деп айтыңлар:

«Жер ҳәм аспанды жаратпаған қудайлар,

Жер бетинен ҳәм аспан астынан жоқ болады»+.

12Ол Өз қүдирети менен жерди жаратты,
Даналығы менен дүньяны қурды,
Ақылы менен көклерди жайды+.
13Ол гүркирегенде, көктеги суўлар шуўылдайды,
Ол жердиң төрт тәрепинен бултларды көтереди.
Жаўын жаўдырыў ушын шақмақ шақтырып,
Сақлап қойған жеринен самал естиреди+.
14Ҳәмме адам ақмақ ҳәм билимсиз,

Ҳәр бир зергер соққан бутлары себепли уятқа қалады,

Олардың мүсинлери қолдан соғылған, оларда жан жоқ+.

15Олар пайдасыз, масқарапаздың иси,

Жазалаған ўақытта-ақ жоқ болады.

16Бирақ Яқыптың Қудайы оларға уқсамайды,

Ол – пүткил барлықты жаратқан Қудай.

Израил урыўы – Оның мийрасы,

Оның аты – Әлемниң Жаратқан Ийеси+.

Апатшылықтың келиўи

17Қамалда жасағанлар,

Бары-жоғыңызды жыйнаң!

18Өйткени Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мине, енди бул жердиң турғынларын ылақтырып таслайман.

Таўып алыўы ушын,

Оларды тар жерге қуўып алып бараман».

19Сорым қурысын, сорлап қалдым!

Жарақатым аўыр! Бирақ мен өзиме:

«Басымда бул дәрт те бар екен,

Шыдаўым керек», – дедим+.

20Шатырым қулады, үзилди барлық жиплери,

Балаларым таслап кетти, енди олар жоқ.

Шатырымды қайта тигетуғын,

Перделерин тағатуғын ҳеш ким жоқ+.

21Шопанлар ақылдан адасты,

Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сорамады.

Сонлықтан ислери оңынан келмеди,

Ҳәмме сүриўлери тарап кетти+.

22Тыңлаңлар, бир хабар киятыр!

Яҳуда қалаларын шөлге,

Сағаллар мәканына айландырыў ушын,

Арқадан уллы шаўқым киятыр!+

Еремияның дуўасы

23Жаратқан Ийе, мен адам жолының өз қолында емеслигин,

Өз адымын өзи басқара алмайтуғынын билемен+.

24Жаратқан Ийе, ғәзебиң менен емес,

Ал әдалатың менен мени тәрбияла!

Болмаса мени қуртасаң+.

25Ғәзебиңди Өзиңди танымаған миллетлерге,

Атыңды айтып шақырмаған қәўимлерге төк.

Себеби олар Яқыпты жалмады,

Пүткиллей қырып, жоқ қылып,

Мәканын ўайран етти+.

11

Келисимниң бузылыўы

11^1Еремияға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

2– Мына келисимниң шәртлерин тыңла! Буларды Яҳуда халқына ҳәм Ерусалим турғынларына баян ет. 3Оларға айт: «Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Бул келисимниң шәртлерине қулақ аспаған адамға нәлет жаўады+. 4Мен ата-бабаларыңызды Мысырдан, темир ошақтан алып шыққан күнимде оларға былай деп буйрық бердим: „Мениң даўысыма қулақ салың ҳәм буйырған нәрселеримниң бәрин орынлаң. Сонда сизлер Мениң халқым, Мен де сизлердиң Қудайыңыз боламан+. 5Солай ислесеңиз, ата-бабаларыңызға берген антымды орынлап, өзлериңиз ҳәзир ийелеген жерди, сүт ҳәм пал ағып турған жерди беремен“».

Сонда мен:

– Аўмийин, Жаратқан Ийе, – деп жуўап бердим+.

6Кейин Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Бул сөзлердиң ҳәммесин Яҳуда қалаларында ҳәм Ерусалим көшелеринде жәриялап, былай деп айт: «Бул келисимниң шәртлерин тыңлаң ҳәм оларды орынлаң. 7Мен ата-бабаларыңызды Мысырдан алып шыққан күннен тап усы күнге шекем үзликсиз: „Сөзиме қулақ салың“, – деп қатты ескертип келдим. 8Деген менен, олар тыңламады, қулақ аспады. Қайтама қырсығып, ҳәр бири жүрегиниң жаман қәлеўлери менен жүре берди. Сонлықтан келисимдеги барлық ғарғысты олардың басына жаўдырдым. Мен оларға буларды орынлаўды буйырған едим, бирақ олар орынламады»+.

9Соңынан Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Яҳуда халқы ҳәм Ерусалим турғынлары арасында бир тил бириктириў жүзеге шықты+. 10Олар Мениң сөзлериме қулақ салыўдан бас тартқан ата-бабаларының айыпларына қайта оралды, басқа қудайлардың изине ерип, оларға хызмет етти. Израил халқы да, Яҳуда халқы да Мениң ата-бабалары менен дүзген келисимимди бузды+. 11Сонлықтан Мен, Жаратқан Ийе былай деймен: Мен олардың басына қашып қутыла алмайтуғын апат жаўдыраман. Олар Мени шақырса да, Мен оларға қулақ салмайман+. 12Кейин Яҳуда қалалары менен Ерусалим турғынлары өзлери хош ийисли түтетки түтеткен қудайларына барып, жалбарынады. Бирақ апатшылық келгенде, бул қудайлар оларды ҳасла қутқармайды+. 13Яҳуда, сенде қанша қала болса, қудайларыңның саны да сонша! Жеркенишли бутқа, яғный Баал бутына арнап хош ийисли түтетки түтетиў ушын, Ерусалимде қанша көше болса, сонша қурбанлық орын қурдыңыз+.

14Еремия, сен бул халық ушын дуўа етпе, олар ушын жалбарынба да. Себеби апатшылыққа ушырап Мени шақырғанда, Мен оларға қулақ салмайман+. 15Сүйикли халқымның Ибадатханамда не жумысы бар? Олар көп жаман ислер қылды. Егер жаўызлық қылып атырып, шадланады екен, қалайынша қурбанлық гөши қабыл алынады!+

16Жаратқан Ийе Өз халқына «Сулыў мийўели, жасыл жапырақлы зәйтүн ағашы» деген ат берди. Енди болса, күшли ғалмағаллық шаўқымы астында оған от береди, оның шақалары жанып, набыт болады+. 17Бул теректи тиккен Әлемниң Жаратқан Ийесиниң Өзи оны жоқ қылыўды қарар етти. Өйткени Израил ҳәм Яҳуда халқы жаўызлықлар иследи, Баалға түтеткилер түтетип, Оның ғәзебин келтирди+.

Еремияға қарсы тил бириктириў

18Жаратқан Ийе маған аян қылды. Олардың жаўыз нийетлерин ашып бергени ушын, мен оннан хабар таптым. 19Мен болсам, баўызлаўға алып баратырылған жуўас бир қозы сыяқлы едим. Олардың маған қарсы тил бириктиргенин билмедим. Олар:

«Келиң, ағашты мийўеси менен жоқ қылайық,

Буннан былай, оның аты еске алынбаўы ушын,

Тирилер әлеминен кесип таслайық», – деген еди+.

20Әдалатлы ҳүким шығаратуғын,
Жүрек-қәлибти сынайтуғын,
Әлемниң Жаратқан Ийеси!
Даўамды Саған тапсыраман,
Олардан қалай өш алғаныңды көрейин!+

21Сонлықтан жанымды алмақшы болып: «Жаратқан Ийениң атынан пайғамбаршылық қылма, болмаса, қолымыздан өлесең», – деген анатотлылар ҳаққында Жаратқан Ийе айтады+. 22Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Мен оларды жазалайман. Жаслары қылыштан, балалары ҳәм қызлары ашлықтан өледи. 23Ҳеш бири аман қалмайды. Ҳүким қылынатуғын жылы, Мен анатотлылардың басына апатшылық жаўдыраман».

12

Еремияның шағымы

12^1Жаратқан Ийе, даўа-арзымды Саған алып келсем,

Сен бәрқулла ҳақ болып шығасаң.

Сонда да, ҳүким туўралы,

Сениң менен сөйлеспекшимен.

Не ушын жаманның иси жүриседи?

Не ушын сатқынлар тынышлықта жасайды+?

2Оларды Сен отырғыздың, олар тамыр жайып,

Өсип, мийўе берди.

Атың аўзынан түспейди,

Бирақ жүреги Сеннен алыс+.

3Мени болса, Жаратқан Ийе, Сен таныйсаң,

Мени көресең,

Өзиң ҳаққыңдағы пикирлеримди сынайсаң.

Сол адамларды баўызланатуғын қойдай етип сүйреп,

Сойылатуғын күн ушын ажыратып, тайынла+.

4Қашанға дейин жер аза тутып,

Атызларда шөплер солып жатады?

Ол жердиң турғынларының жаман ислери ақыбетинде,

Ҳайўанлар ҳәм қуслар набыт болмақта.

Себеби бул халық:

«Ол бизлерге не болатуғынын көрмейди», – дейди+.

Қудайдың Еремияға жуўабы

5«Еремия, пиядалар менен жарысып шаршасаң,
Онда атлар менен қалай жарысасаң?
Жазық жерде сүрниксең,

Онда Иордан бойындағы қалың тоғайда не қыласаң?

6Ҳәтте, әкеңниң үй-иши, туўған-туўысқанларың,
Саған қыянет етти,
Артыңнан қатты сөйледи.
Олар саған жақсы сөйлесе де,
Оларға исенбе+.

7Мен үйимди тәрк еттим,
Ийелигимди таслап кеттим.
Жанымдай сүйген халқымды,
Душпанларының қолына бердим.
8Өз халқым Маған тоғайдағы арысландай болды,
Маған ырылдады, соның ушын оны жек көремен.
9Халқым жыртқыш қусқа,

Ҳәр тәрептен топылысқа ушыраған жыртқыш қусқа уқсап қалмады ма?

Барып, барлық жабайы ҳайўанларды топлаң,
Олар Мениң ийелигимди жалмап жутсын+.
10Көп шопанлар жүзимзарымды набыт қылды,
Атызымды басқылап таслады,
Сүйикли атызымды тақыр шөлге айландырды+.
11Оны ўайран қылды,
Кеўип, алдымда нала шегип атыр.
Барлық жер ўайран болды,
Оған кеўил бөлетуғын ҳеш ким жоқ.
12Шөлдеги барлық тақыр төбелер арқалы,
Қуртыўшылар киятыр.
Жаратқан Ийениң, Мениң қылышым,

Жердиң бир шетинен екинши шетине дейин қырып жояды.

Оннан ҳеш ким аман қалмайды.

13Олар бийдай егип, тикен орды,

Тынбай мийнет етип, рәҳәт көрмеди.

Лаўлаған ғәзебим себепли,

Зүрәәт ала алмай шерменде болдыңыз»+.

14Жаратқан Ийе былай дейди: «Халқым Израилға берген мүлкиме қол салған барлық жаман қоңсыларын өз жерлеринен суўырып таслайман. Яҳуда халқын да олар менен бирге суўырып таслайман+. 15Ҳәммесин суўырып таслағанымнан соң, оларға және реҳим етип, ҳәр бирин өз мийрасына, өз жерине қайтып алып келемен+. 16Егер халқыма Баал ҳақы ант ишиўди үйреткени сыяқлы, өзлери де халқымның жолын ықлас пенен үйренип: „Тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, – деп, Мениң атым менен ант ишиўди үйренсе, онда олар да халқымның арасына орналасады+. 17Бирақ Маған қулақ салмаған ҳәр бир миллетти түп-тамыры менен қопарып, набыт қыламан», – дейди Жаратқан Ийе.

13

Зығыр белбеў

13^1Жаратқан Ийе маған:

– Барып, зығыр белбеў сатып ал. Оны белиңе байла, бирақ суўға тийгизбе, – деди+. 2Жаратқан Ийениң сөзи бойынша мен белбеў сатып алып, оны белиме байладым.

3Маған және Жаратқан Ийеден сөз түсти:

4– Белиңдеги сатып алған белбеўиңди ал да, Перат дәрьясына барып, оны сол жердеги бир жартастың жарығына жасыр.

5Мен Жаратқан Ийениң буйрығы бойынша барып, белбеўди Ператтың бойына жасырдым.

6Арадан көп күнлер өткеннен кейин, Жаратқан Ийе маған:

– Тур, Ператқа бар да, жасырған белбеўиңди ал, – деди. 7Кейин мен Ператқа кеттим, жасырған жеримди геўлеп, белбеўди алдым. Бирақ белбеў ширип, ҳеш нәрсеге жарамайтуғын болып қалған еди.

8Сонда маған Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

9– Жаратқан Ийе былай дейди: Мен Яҳуданың тәкаббирлигин ҳәм Ерусалимниң аса менменлигин ширитемен. 10Бул жаўыз халық қайсар жүрегиниң қәлеўин орынлап, Мениң сөзлериме қулақ салыўдан бас тартты. Басқа қудайларға ерип, оларға хызмет етти, табынды. Соның ушын, олар да усы белбеў сыяқлы ҳеш нәрсеге жарамайтуғын болады. 11Белбеўдиң денеге жабысып турғаны сыяқлы, Мен де пүткил Израил ҳәм Яҳуда халықларын Өзиме жақын тутқан едим, – дейди Жаратқан Ийе. – Маған атақ-абырай, алғыс ҳәм даңқ келтиреди деп, олардың Өз халқым болыўын қәледим. Бирақ олар қулақ салмады.

Шарап қуйылған мес

12– Оларға мына сөзлерди жеткер: «Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Ҳәмме меслер шарапқа толады». Егер олар саған: «Ҳәмме меслердиң шарапқа толатуғынын бизлер не билмеймиз бе?» – десе, 13онда оларға былай деп жуўап бер: «Жаратқан Ийе былай дейди: Бул жерде жасайтуғынлардың ҳәммесин – Даўыттың тахтында отырған патшаларды, руўханийлерди, пайғамбарларды ҳәм Ерусалим турғынларының ҳәммесин мәс болғанша шарапқа тойдыраман+. 14Мен оларды бир-бирине, ата-аналарын балаларына қарсы қылып қояман, – дейди Жаратқан Ийе. – Оларды жоқ қылғанымда аямайман, ашынбайман, реҳим де етпеймен»+.

Сүргин жақынласпақта

15Тәкаббирлик етпей қулақ салып, тыңлаң,
Себеби Жаратқан Ийе айтты.
16Үстиңизге қараңғылық жиберместен,
Зулмат таўларында аяғыңыз сүрникпестен алдын,
Қудайыңыз Жаратқан Ийени уллылаң.
Болмаса, Ол сизлер күтип атырған жарықлықты,
Зулматқа айландырып,
Тас түнек қараңғы қылады+.
17Егер бул сөзлерге қулақ салмасаңыз,

Онда тәкаббирлигиңиз ушын жаным пинҳамы жылайды,

Көзлерим ашшы-ашшы жас төгеди.

Себеби Жаратқан Ийениң қойлары,

Тутқын етип алып кетиледи+.

18Патшаға ҳәм ана ханшаға былай деп айт:

«Тахтыңыздан түсип, жерге отырың,

Өйткени салтанатлы тажыңыз басыңыздан түсип кетти»+.

19Негебтиң қалалары жабылды,

Оларды ашатуғын ҳеш ким жоқ.

Пүткил Яҳуда сүргин етилди,

Бирде бир адам қалмай сүргин етилди.

20Ерусалим, басыңды көтерип,

Арқадан киятырғанларға қара.

Саған берилген сүриў,

Әжайып сүриў қаяқта+?

21Өзиңе аўқамлас қылып жетистирген адамларыңды,

Жаратқан Ийе сениң үстиңнен басшы қылса, не дер екенсең?

Сонда толғақ тутқан ҳаялдың азабындай,

Сен де азап шекпейсең бе+?

22Ишиңнен: «Не ушын булар мениң басыма түсти?» – дерсең.

Айыпларыңның көплиги себепли,

Етеклериң ашылды, намысыңа тийилди+.

23Хабашстанлы терисиниң реңин,

Қаплан үстиндеги дақларын өзгерте ала ма?

Сол сыяқлы, жаўызлық қылып үйренген сизлер де,

Жақсылық қыла аласыз ба?

24«Мен сизлерди шөл самалы менен суўырылған,
Қаўық сыяқлы ушырып жиберемен+.
25Сениң несийбең,
Мен өлшеп беретуғын пайың – усы,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Себеби сен Мени умытып,
Жалғанға үмит байладың+.
26Шерменделигиңди көрсетиў ушын,
Мен де етегиңди бетиңе дейин көтеремен+.
27Далаларда ҳәм төбешиклер үстинде,
Сен қылған жеркенишли ислерди,
Қыянетиңди, есиркеп киснеўиңди,
Уятсыз бузықшылығыңды көрдим.
Сорың қурысын сениң, Ерусалим!

Пәклениўиң ушын саған және қанша ўақыт керек?»+

14

Жан түршиктиретуғын қурғақшылық

14^1Қурғақшылық ҳаққында Еремияға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

2«Яҳуда аза тутып,
Қалалары қуўрап атыр.
Адамлары жоқлаў айтып, жерде отыр,
Ерусалимнен зарлаған даўыслар шығып атыр+.
3Ақсүйеклер қулларын суўға жиберди,
Олар суў сақлағышларға барып, суў таппай,
Бос ыдыслары менен үйлерине қайтты.
Олар албырап, қысынып, жүзин жаўып алды.
4Жерге жаўын жаўмағаннан кейин,
Жер қақ айырылды.
Дийханлар үмитсизликке түсип,
Басын услады+.
5Ҳәтте, шөлдеги ана суўын да,
От-шөп болмағаны ушын,
Жаңа туўған баласын таслап кетпекте.
6Қуланлар жалаңаш төбелерде турып,
Сағаллар киби суўық демин алмақта.
Отлақ болмағанлықтан,
Көзлериниң нуры сөнген».

7Айыпларымыз бизге қарсы гүўалық берсе де,
Өз атың ҳүрмети бир нәрсе қыл, Жаратқан Ийе!
Қыянетимиз жүдә аўыр,
Саған қарсы гүна иследик+.
8Израилдың үмити,
Азап күнинде Қутқарыўшы!
Неге жеримизге келген келгиндиге,
Түнеп кететуғын жолаўшыға уқсайсаң+?
9Неге Сен албыраған адамға,
Қутқарыўға күши жетпейтуғын,
Жаўынгерге уқсайсаң?
Бирақ Сен бизлердиң арамыздасаң-ғо,
Бизлер Сениң атың менен шақырылдық,
Бизлерди тәрк етпе, Жаратқан Ийе!

10Бул халық туўралы Жаратқан Ийе былай дейди:

«Олар ҳақыйқаттан да, қаңғырып жүргенди жақсы көреди,

Аяқларын тыя алмайды.

Сонлықтан Мениң оларға кеўлим толмайды,

Енди айыпларын еске аламан,

Гүналары ушын оларды жазалайман»+.

11Кейин Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Бул халықтың абаданлығы ушын дуўа етпе+. 12Олар ораза тутса да, олардың жалбарыныўларына қулақ салмайман. Жандырылатуғын қурбанлық ҳәм ғәлле садақасын усынса да, Мен оларды қабыл қылмайман. Керисинше, оларды қылыш, ашлық ҳәм иллет пенен қырып таслайман+.

13Сонда мен:

– Қудай Ийе, пайғамбарлар бул халыққа қылыш жүзин көрмейсиз, ашлық та болмайды, бул жерде ҳақыйқый абадан турмыс кеширесиз деп атыр, – дедим+.

14Жаратқан Ийе маған былай деп жуўап берди:

– Пайғамбарлар Мениң атымнан жалған пайғамбаршылық қылмақта. Оларды Мен жибермедим. Оларға буйрық та бермедим, олар менен сөйлеспедим де. Олар сизлерге жалған аянларды, ашқан пайдасыз палын ҳәм өзлериниң жүреклери қәлеген жалғанларды айтып пайғамбаршылық етип жүр+. 15Сонлықтан Мениң атым менен пайғамбаршылық етип жүргенлерге былай деймен: «Оларды Мен жибермеген болсам да, олар: „Бул жерге қылыш та, ашлық та жоламайды“, – дейди. Бирақ бул пайғамбарлардың өзлери қылыш ҳәм ашлықтан қаза табады+. 16Олар пайғамбаршылық қылған халық та ашлық ҳәм қылыш себепли Ерусалим көшелерине ылақтырылады. Олардың өзлерин де, ҳаялларын да, ул-қызларын да жерлейтуғын ҳеш ким болмайды. Олардың жаўызлықларын өзлериниң басларына жаўдыраман»+.

17– Сен оларға мына сөзди жеткиз:

«Күни-түни көз жасым тоқтамасын.
Себеби пәк қызым – халқым аўыр жарақатланды,
Күшли соққы жеди+.
18Далаға шықсам,
Қылыштан қаза тапқанлар,
Қалаға кирсем,
Ашлықтан өлимши болғанларды көремен.
Пайғамбар да, руўханий де,
Өзлери билмейтуғын жерде қаңғып жүр»+.

19Яҳудадан пүткиллей бас тартқаның ба?

Сионнан да жеркенетуғын болдың ба?

Не ушын бизди шыпасыз қылып жарақатладың?

Бизлер парахатшылық күттик,

Бирақ жақсылық көрмедик.

Шыпа алатуғын ўақытты күттик,

Орнына зәрремиз ушты+.

20Жаратқан Ийе, ислеген жаманлықларымызды,

Ата-бабаларымыздың айыпларын мойынлаймыз.

Алдыңда гүна иследик+.

21Атың ҳүрмети бизлерден жүз бурма,

Салтанатлы тахтың ҳүрмети аяқ асты қылма.

Бизлер менен дүзген келисимиңди еске ал,

Оны бузба+.

22Миллетлердиң жарамсыз бутларының арасында,

Жаўын жаўдыра алатуғыны бар ма?

Ямаса аспан өзлигинен нөсер қуйдыра ала ма?

Қудайымыз Жаратқан Ийе, буны тек ғана Сен ислей аласаң.

Булардың ҳәммесин ислейтуғын Сенсең,

Үмитимиз Сеннен!+

15

Яҳуда халқына реҳим етилмейди

15^1Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Ҳәтте, Муўса менен Самуел алдымда турып жалбарынса да, бул халыққа жүрегим жибимейди. Бул халықты алдымнан қуў, кетсин!+
2Егер олар сеннен: «Қай жерге барамыз?» – десе, оларға былай деп айт: «Жаратқан Ийе былай дейди:

Өлимге ҳүким етилгенлер – өлсин,

Қылышқа ҳүким етилгенлер – қылыш астына түссин,

Ашлыққа ҳүким етилгенлер – ашлыққа ушырасын,

Тутқынлыққа ҳүким етилгенлер – тутқын болсын+.

3Оларға төрт түрли жаза бериўди қарар еттим, – дейди Жаратқан Ийе, – өлтириў ушын қылышты, тилкимлеў ушын ийтлерди, жеп, жоқ қылыў ушын көктеги қуслар менен жердеги ҳайўанларды жиберемен+. 4Яҳуда патшасы Хизкия улы Менашшениң Ерусалимде ислеген ислериниң[*] кесири себепли, пүткил жер бетиндеги патшалықлар ушын оларды ҳүрейди ушыратуғын көриниске айландыраман+.

5Ерусалим, саған кимниң жаны ашыйды?

Ким сен ушын аза тутады?

Ҳал-жағдай сораў ушын,

Ким қайырылып, саған келер екен+?

6Сен Меннен жүз бурдың,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Сен арқаңды қараттың.

Сонлықтан қолымды көтерип,

Сени жоқ қыламан.

Сени аяўдан шаршадым.

7Бул жердиң қала дәрўазаларында,

Халқымды гүрек пенен суўыраман.

Перзентлеринен айырып,

Халқымды набыт қыламан.

Өйткени олар жаман жолларынан қайтпады.

8Олардың жесирлери теңиз қумынан да көп болады.

Жигитлериниң аналарының үстине,

Тал түсте набыт қылыўшыны жиберемен.

Тосаттан оларды қайғы ҳәм қорқынышқа саламан.

9Жети балалы ана ҳәлсиреп,

Соңғы демин береди.

Оның қуяшы күндиз-ақ батады.

Ол уятқа қалып, масқара болады.

Аман қалғанларды душпанларының көз алдында,

Қылышқа тапсыраман, – дейди Жаратқан Ийе»+.

Еремияның шағым етиўи

10Мениң сорым қурысын!

Анажан, сен мени пүткил дүнья менен даўласып,

Жәнжеллессин деп туўып па едиң?

Мен ҳеш кимге қарыз бермедим, қарыз да алмадым,

Сонда да ҳәмме мени нәлетлейди+.

11Жаратқан Ийе былай деди:

«Мен сени пүткиллей душпанларға беремен.

Апатшылық ҳәм бахытсызлық ўақтында,

Оларды саған жиберемен.

12Темирди, арқадан келген темир ҳәм қоланы,

Ким сындыра алады?

13Елдиң ҳәмме жеринде ислеген гүналарыңыз ушын,

Байлығыңызды ҳәм ғәзийнеңизди,

Душпанларыңызға аңсат олжа қыламан+.

14Мен сизлерди өзлериңиз билмейтуғын жердеги,

Душпанларыңызға қул қыламан.

Ғәзебим сизлерге қарсы тутанып,

От болып жанады»+.

15Жаратқан Ийе, Сен билесең,

Мени ядқа ал, жәрдем бер,

Мени қуўғын қылғанлардан өшимди ал.

Сабырлылығың менен мени набыт қылма,

Билесең, Сен ушын хорлықларға шыдап атырман+.

16Сөзлериңди таўып, жедим.

Сөзлериң маған қуўаныш, жүрегиме шадлық алып келди.

Әлемниң Қудайы Жаратқан Ийе,

Мен Сениң атың менен аталғанман+.

17Кейпи-сапа қурғанлар менен отырмадым,

Олар менен йошып, шадланбадым.

Сениң қолың үстимде болып,

Мени ғәзепке толтырғаның ушын,

Мен жалғыз отырдым+.

18Неге азабымның азары басылмайды?

Неге жарақатым аўыр ҳәм шыпасыз?

Сен мен ушын суўы қурып қала беретуғын,

Алдамшы бир сай болажақсаң ба+?

19Буған Жаратқан Ийе былай дейди:
«Егер тәўбе қылсаң, қайта қабыл етип,
Сени хызметиме қояман.
Егер мәниссиз сөйлемей,
Әҳмийетли сөзлерди айтсаң,
Мениң тилим менен сөйлейсең.
Бул халықтың өзлери саған қайтады,
Бирақ сен оларға қайырылып қарама.
20Мен сени бул халық ушын,
Қоладан исленген беккем дийўал қыламан.
Олар сениң менен урысады, бирақ жеңе алмайды.
Қутқарыў ҳәм азат қылыў ушын,
Мен сениң менен биргемен,
– деди Жаратқан Ийе. –+
21Сени наҳақлардың қолынан азат етемен,
Реҳимсизлердиң пәнжесинен сатып аламан».

16

Яҳуданың қулаўы

16^1Маған Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

2– Үйленбе, бул елде ул-қызларың болмасын. 3Бул жерде туўылған ул-қызлар, оларды туўған аналар ҳәм оларды дөреткен әкелер туўралы Жаратқан Ийе былай дейди: 4Олар аўыр кеселликлерден өледи. Олар ушын жоқлаў айтылмайды, олар жерленбейди. Олар топырақта тезек сыяқлы шашылып жатады. Қылыштан қаза табады, ашлықтан өледи. Денелери көктеги қусларға ҳәм жердеги ҳайўанларға жем болады+.

5Сонлықтан Жаратқан Ийе былай дейди: Адам қайтыс болған үйге кирме, жоқлаў айтыў ямаса кеўил билдириў ушын барма. Мен бул халықтан тынышлығымды, сүйиспеншилигимди ҳәм реҳимимди алып қойдым, – дейди Жаратқан Ийе+. 6– Бул жерде үлкенинен кишкенесине дейин ҳәммеси өледи. Оларды ҳеш ким жерлемейди, олар ушын жоқлаў айтып, өз денелерин тилип, шашларын алдырмайды+. 7Өлиге жоқлаў айтып жылағанларды жубатып, шөрек сындырып беретуғын да, ата-анасын еске алғанда тәселле кесесин усынатуғын да ҳеш ким болмайды. 8Той болып атырған үйге де кирме, олар менен отырып, ишип-жеме.

9Себеби Израилдың Қудайы, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Сизлердиң күнлериңизде, сизлердиң көз алдыңызда бул жердеги қуўаныш ҳәм шадлық даўысын, келин ҳәм күйеўдиң даўысын тыяман+.

10Бул сөзлердиң ҳәммесин халыққа жеткергениңде, олар саған: «Не ушын Жаратқан Ийе бизлерге бул аўыр азаптың барлығын жаўдырмақшы екенин билдирди? Жазығымыз не? Қудайымыз Жаратқан Ийеге қарсы қандай гүна иследик?» – дейди+. 11Сонда сен оларға былай деп жуўап бер: «Ата-бабаларыңыз Мени тәрк етти, – дейди Жаратқан Ийе. – Олар басқа қудайларға ерди, оларға хызмет етип, табынды. Мени таслап кетти, Нызамыма әмел қылмады+. 12Сизлер болсаңыз, ата-бабаларыңыздан да бетер жаманлық қылдыңыз. Маған қулақ салмай, ҳәр бириңиз қырсықлық пенен жүрегиңиздиң жаманлықларын ислеп атырсыз+. 13Соның ушын Мен сизлерди бул жерден шығарып, өзлериңиз де, ата-бабаларыңыз да билмейтуғын жерге ылақтырып таслайман. Ол жерде күни-түни басқа қудайларға хызмет етесиз. Мен сизлерге реҳим қылмайман»+.

Сүргиннен қайтыў

14«Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – адамлар енди: „Израил халқын Мысырдан алып шыққан Тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, демейтуғын болады. 15Буның орнына, „Израил халқын арқадан, Өзи қуўып жиберген барлық жерлерден алып шыққан тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, дейтуғын болады. Себеби Мен оларды ата-бабаларына берген жерге қайтарып алып келемен+.

16Мине, Мен көп балықшыларды жиберемен, – дейди Жаратқан Ийе, – балықшылар оларды тутады. Буннан кейин, Мен көп аңшыларды жиберемен. Аңшылар барлық таў, барлық төбешик ҳәм барлық жартаслардың жарықларынан оларды аўлайды+. 17Олардың барлық жоллары Мениң көз алдымда, олар Меннен жасырына алмайды, қылмыслары да нәзеримнен қаша алмайды+. 18Олар жансыз, жеркенишли бутлары менен жеримди ҳарамлады, Мениң мүлкимди жеркенишли мүсинлерге толтырды. Сонлықтан қылмыслары ҳәм гүналары ушын оларға еки есе қылып қайтараман»+.

19Жаратқан Ийе, Сен мениң күшим ҳәм қорғанымсаң,

Апатшылық күни панамсаң!

Дүньяның төрт тәрепинен миллетлер,

Сениң алдыңа келип былай дейди:

«Бизлердиң ата-бабаларымыз тек жалған қудайларды,

Пайдасыз, жарамсыз бутларды мийрасқа алды+.

20Адам өзине қудайларды соға ала ма?

Ақыры, булар Қудай емес-ғо!»+

21«Солай екен, бул рет Мен оларға сабақ берейин,

Күшимди ҳәм қүдиретимди көрсетип қояйын.

Сонда олар Мениң атымның Жаратқан Ийе екенин билип алады».

17

Яҳуданың гүнасы

17^1«Яҳуданың гүнасы темир қәлем менен жазылды.

Бул олардың жүреклериниң тахтасына,
Қурбанлық орынның шақларына,
Шақмақ тас пенен ойып жазылды+.
2Ҳәр бир бийик төбешиктеги,
Қойыў жапырақлы теректиң астындағы,
Қурбанлық орынлар менен кийели ағашларға,
Олардың балалары да табыныўын даўам етпекте+.
3Жеримдеги таўым үстинде,
Пүткил аймағыңызда қылған гүналарыңыз ушын,
Мен сениң байлығыңды,
Барлық ғәзийнелериңди,
Сыйыныў орынларың менен бирге,
Душпанға олжа қылып беремен.
4Өз айыбың себепли,
Өзиңе берген үлесимнен жуда боласаң.
Мен сени өзиң билмейтуғын жердеги,
Душпанларыңа қул қыламан.
Сизлер Мениң ғәзебимди тутандырдыңыз,
Ол мәңгиге жанады»+.

5Жаратқан Ийе былай дейди:
«Инсанға исенген,
Инсанның күшине сүйенген,
Жүреги Жаратқан Ийеден алыслаған,
Адамға нәлет жаўсын!+
6Ол шөлдеги путаға мегзейди,
Жақсылық келгенде, оны көрмейди.
Ол күйдиретуғын шөлде,
Адамсыз дузлы жерде жасайды+.

7Жаратқан Ийеге үмит байлаған,

Оған сүйенген адам қандай бахытлы!+

8Ол суў жағасына отырғызылған терекке мегзейди,

Тамырын өзекке қарай жаяды.

Ыссыдан қорқпайды,

Жапырағы бәрқулла жасыл болады.

Жыл қурғақ келсе де, қайғыға батпайды,

Мийўе бериўин тоқтатпайды+.

9Адам жүреги ҳәмме нәрседен де ҳийлекер,
Ҳасла дүзелмейди,
Оған ким түсине алады?

10Мен, Жаратқан Ийе ҳәр бир адамның тутқан жолына,

Ислеген ислерине қарай қайтарыў ушын,
Адамның жүрегине қарайман,
Қәлбин сынайман»+.

11Ҳарам байлық жыйнаған адам,

Өзи туўмаған мәйекке қурық басқан кекликке уқсайды.

Өмириниң ортасында байлығы қолдан кетип,

Ақырында ол ақмақ болып шығады+.

Еремияның дуўасы

12Мухаддес Ибадатханамыз – әзелден көтерилген,

Жаратқан Ийениң салтанатлы тахты!

13Жаратқан Ийе, Израилдың Үмити!

Сени тәрк еткенлердиң ҳәммеси уятқа қалады.

Сеннен жүз бурғанлардың атлары,

Қумға жазылғандай жоқ болады.

Себеби олар тири суў булағын,

Жаратқан Ийени тәрк етти+.

14Шыпа бер маған, Жаратқан Ийе, саўалайын,

Мени қутқар, қутқарылайын.

Себеби тек Өзиңе алғыс айтаман.

15Олар маған: «Жаратқан Ийениң сөзи қай жерде?

Ол әмелге ассын», – дей береди+.

16Мен хызметиңде шопан болыўдан қашпадым.

Апатшылық күниниң келиўин де тилемедим.

Аўзымнан шыққан ҳәр бир сөзди Өзиң билесең.

Ол сөзлер Сениң алдыңда айтылған.

17Мениң ҳүрейимди ушырма,

Апатшылық күни панам Өзиңсең+.

18Мени қуўғын қылғанлар уятқа қалсын,

Бирақ мени уятқа қалыўдан сақлай гөр.

Оларды қорқыўға сал,

Бирақ мени қорқыўдан сақлай гөр.

Оларға апатшылық күнин жаўдырып,

Еки есе аўыр соққы берип, жоқ қыл+.

Шаббат күниниң мухаддеслиги

19Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Яҳуда патшалары кирип-шығатуғын Халық дәрўазасына барып, сол жерде тур. Соңынан Ерусалимниң басқа дәрўазаларына да барып тур. 20Халыққа былай деп айт: «Мына дәрўазалардан өтетуғын Яҳуда патшалары, пүткил Яҳуда халқы ҳәм пүткил Ерусалим турғынлары, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! 21Жаратқан Ийе былай дейди: Егер өмириңизди сақлап қалмақшы болсаңыз, онда Шаббат күни жүк тасымаң, оны Ерусалим дәрўазалары арқалы алып өтпең+. 22Сол күни үйиңизден жүк шығармаң, ҳеш қандай жумыс ислемең. Мениң ата-бабаларыңызға буйырғанымдай, Шаббат күнин мухаддес сақлаң+. 23Деген менен, ата-бабаларыңыз Мени тыңламады, қулақ та салмады. Қайсарлық етип, Мени тыңламады, тәрбиямды алмады. 24Бирақ егер сизлер Маған қулақ салып, – дейди Жаратқан Ийе, – Шаббат күни бул қаланың дәрўазаларынан жүк алып өтпесеңиз, ҳеш қандай жумыс ислемей, Шаббат күнин мухаддес сақласаңыз, 25онда Даўыттың тахтында отыратуғын патшалар өз ҳәмелдарлары менен арбаларға ҳәм атларға минип, Яҳуда халқы ҳәм Ерусалим турғынларын ертип, бул қаланың дәрўазаларынан киреди. Бул қалада мәңгиге адамлар жасайды+. 26Яҳуда қалаларынан, Ерусалимниң әтирапларынан, Бенямин жеринен, батыстағы таў етеклеринен, таўлы үлкеден, Негебтен адамлар келип, Жаратқан Ийениң Үйине жандырылатуғын қурбанлықлары менен басқа қурбанлықларын, ғәлле садақаларын, хош ийисли түтетки менен миннетдаршылық қурбанлықларын алып келеди+. 27Егер де Мени тыңламасаңыз, Шаббат күни Ерусалим дәрўазаларынан жүк пенен кирип, мухаддес Шаббат күнин мухаддес сақламасаңыз, онда қала дәрўазаларына от беремен. От Ерусалим сарайларын жандырып жоқ қылады, ол ҳеш қашан сөнбейди»+.

18

Еремия гүлалшының үйинде

18^1Еремияға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:+

2– Тур, гүлалшының үйине бар, сол жерде Өз сөзимди аян қыламан.

3Мен гүлалшының үйине барғанымда, оның гүлал әсбабын айландырып жумыс ислеп отырғанын көрдим+. 4Ылайдан ислеп атырған ыдысы гүлалшының қолында бузылып кеткенде, ол сол ылайдан өзиниң көзине жаққандай басқа бир ыдысты шығарды.

5Сол ўақытта Жаратқан Ийеден маған сөз түсти:

6– Ҳәй, Израил халқы, мына гүлалшының өз ыдысына ислегениндей нәрсени, Мен де сизлерге ислей алмайман ба? – дейди Жаратқан Ийе. – Ылай гүлалшының қолында қандай болса, Израил халқы, сизлер де Мениң қолымда сондайсыз+. 7Қәлеген ўақытта Мен қандай да бир миллет ямаса патшалықты түп-тамыры менен суўырып таслаў, қулатыў ҳәм жоқ қылыў туўралы шешим қабыл ете аламан+. 8Бирақ Мен айтқан сол халық жаўызлықлары ушын тәўбе қылса, оның басына жаўдыратуғын апатшылығымнан ўаз кешемен+. 9Айтайық, Мен бир миллетти ямаса патшалықты қурып, беккемлеў туўралы жар салсам, 10бирақ сол миллет Мениң нәзеримде жаўыз болған ислерди қылып, сөзиме қулақ салмаса, онда Мен оған ислемекши болған жақсылығымнан ўаз кешемен+.

11Сонлықтан енди Яҳуда халқы менен Ерусалим турғынларына айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Мен сизлерге бир апатты таярлап, бир жоба ойлап атырман. Ҳәр бириңиз жаўыз жолларыңыздан қайтып, ис-ҳәрекетиңизди дүзетиң»+. 12Бирақ олар: «Бизлер ушын әўере болмаң! Өз нийетимизди иске асыра беремиз, ҳәр биримиз жаўыз жүрегимиздиң қайсарлығы менен ис тута беремиз», – дейди+.

13Сонлықтан Жаратқан Ийе былай дейди:

«Миллетлерден сораң,

Буған уқсаған нәрселерди ким еситипти?

Пәк қыз Израил,

Қорқынышлы ис қылды.

14Лебанон жартаслы жанбаўырларындағы,

Қарлар ҳеш ерип, жоқ болар ма?

Алыс таўлардан ағып келген муздай суўлар,

Ада болар ма екен?

15Бирақ Мениң халқым Мени умытты.

Олар пайдасыз бутларға түтетки түтетти.

Булар оларды өз жолында сүрниктирди,

Ески жоллардан адастырды.

Олар туўры жолдан шығып,

Терис жолдан жүрип кетти+.

16Олардың жери қорқынышлы ҳәм жанды түршиктиретуғын көриниске айланады,

Жанынан өткенлердиң жүреги суўлап,

Басларын шайқайтуғын болады+.

17Шығыс самалы киби,

Оларды душпанларының алдына шашаман.

Олар апатшылыққа ушырағанда,

Жүзимди бурып, арқамды көрсетемен»+.

Еремияны өлтириў жобасы

18Сонда халық:

– Келиң, Еремияға қарсы тил бириктирейик. Руўханийлер үйрететуғын Нызам да, данышпанлардың мәсләҳәти де, пайғамбарлардың сөзлери де бизлерге жетерли. Еремияға қарсы сөйлеп, оның ҳеш бир сөзине қулақ аспайық, – деди+.

19– Жаратқан Ийе, мени тыңла,

Душпанларымның сөзлерин есит!

20Неликтен жақсылыққа жаманлық қайтармақшы?

Олар маған гөр қазды.

Оларға деген ғәзебиңди басыў ушын,

Олардың ийгилигин гөзлеп,

Алдыңда қалай жалбарынып турғанымды есиңе ал+.

21Буның ушын, балаларын ашлыққа ушырат,
Оларды қылыш жүзине тапсыр.
Аналары перзентлеринен айырылсын,
Ҳаяллары жесир болып қалсын,
Еркеклери әжел тапсын,
Жаслары урыста қылыштан қаза тапсын+.
22Тосаттан үстине қарақшыларды жибергениңде,
Үйлеринен дад-пәрияд еситилсин.
Себеби мени түсириў ушын гөр қазды,
Аяғымның астына тор таслады+.

23Жаратқан Ийе, Сен олардың мени өлтириў ушын,

Дүзген барлық жобаларын билесең.

Олардың айыпларын кеширме,

Гүналарына көз жумба.

Олар Сениң алдыңда қуласын,

Ғәзепленгениңде оларға қарсы ис тут+.

19

Сынған гүзе

19^1Жаратқан Ийе былай деди:

– Барып, гүлалшыдан ылайдан исленген гүзе сатып ал. Жаныңа халық ақсақалларынан ҳәм руўханийлердиң жасы үлкенлеринен алып,+
2Сынған гүзелер деген дәрўаза арқалы шығып, Бен-Ҳинном ойпатлығына бар. Саған айтпақшы болған сөзлеримди сол жерде жәрияла+. 3Оларға былай де: «Ҳәй Яҳуда патшалары менен Ерусалим турғынлары, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! Израилдың Қудайы, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мен бул жерге сондай апатшылық алып келемен, ол туўралы еситкен адамның қулақлары шуўылдайды+. 4Себеби бул халық Мени тәрк етип, бул жерди ҳарамлады. Олар бул жерде өзлери де, ата-бабалары да, Яҳуда патшалары да билмеген басқа қудайларға қурбанлық жандырып, бул жерди бийгүна адамлардың қанына толтырды+. 5Олар Баалға арнап сыйыныў орынларын қурды ҳәм өз балаларын отқа жағып, Баалға жандырылатуғын қурбанлық қылып берди. Мен оларға булай ислеўди буйырған да, айтқан да жоқпан, бундай нәрсе қыялыма да келмеген+.

6Мине, сондай ўақытлар келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – бул жер артық Тофет яки Бен-Ҳинном ойпатлығы деп емес, ал Баўызлаў ойпатлығы деп аталады. 7Усы жерде Яҳуда менен Ерусалимниң нийетлерин пушқа шығараман. Оларды душпанлардың қылышына, оларда қасты барлардың қолына тапсыраман. Денелерин көктеги қусларға ҳәм жердеги жыртқыш ҳайўанларға жем қыламан+. 8Мен бул қаланы қорқынышлы ҳәм жанды түршиктиретуғын көриниске айландыраман. Ол жерден өткен ҳәр бир адамның жүреги суўлап, апатшылықлары себепли естен аўады+. 9Мен бул қаланың турғынларын өз ул-қызларының етин жеўге мәжбүр қыламан. Жанын алыўды қәлеген душпанлар оларды қамалға алғанда, олар мүтәжликтен бир-бириниң етин жейди»+.

10Сен өзиң менен келгенлердиң көз алдында гүзени сындырып, 11оларға айт: «Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Гүлалшының гүзесиниң сынып, оның қайта дүзетилмейтуғыны сыяқлы, Мен де бул халықты ҳәм бул қаланы солай сындыраман. Тофетте жерлеўге орын қалмағанша, өлилер жерленеди+. 12Мен бул жерге де, оның турғынларына да солай қыламан, – дейди Жаратқан Ийе. – Бул қаланы да Тофеттей қыламан. 13Ерусалимниң үйлери де, Яҳуда патшаларының сарайлары да Тофет деген орын сыяқлы ҳарам саналады. Себеби барлық үйлердиң төбелеринде аспан денелерине арнап хош ийисли түтеткилер түтетилди ҳәм басқа қудайларға арнап ишимлик садақалары қуйылды»+.

14Кейин Еремия Жаратқан Ийе пайғамбаршылық қылыў ушын жиберген жеринен, Тофеттен қайтып келди. Ол Жаратқан Ийениң Үйиниң ҳәўлисинде турып, пүткил халыққа былай деди:+

15– Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Олар қайсарлық етип, сөзимди тыңлаўдан бас тартқаны ушын, Мен бул қалаға ҳәм оның әтирапындағы қалаларға Өзим айтқан бәлелердиң ҳәммесин жиберемен».

20

Еремия ҳәм руўханий Пашхур

20^1Жаратқан Ийениң Үйиниң бас хызметкери руўханий Иммер улы Пашхур Еремияның пайғамбаршылық етип усы сөзлерди айтып атырғанын еситти. 2Пашхур Еремия пайғамбарды урып, Жаратқан Ийениң Үйиниң Жоқарғы Бенямин дәрўазасы жанында буғаўлатып қойды+. 3Ертеңине, Пашхур оны буғаўдан босатқан ўақтында, Еремия оған былай деди:

– Жаратқан Ийе сени Пашхур деп емес, ал Магор-Миссабиб[*] деп атады+. 4Себеби Жаратқан Ийе былай дейди: «Басыңа түсетуғын ислер арқалы Мен сени ҳәм ҳәмме досларыңды қорқынышқа саламан. Олардың душпан қылышынан қалай қулағанын өз көзиң менен көресең. Мен пүткил Яҳуданы Бабилония патшасының қолына беремен. Бул патша оларды Бабилонға сүргин қылады ямаса қылыштан өткереди. 5Мен бул қаланың пүткил байлығын, мал-мүлкин, қымбатбаҳа затларын, Яҳуда патшаларының барлық ғәзийнелерин душпанларының қолына беремен. Оларды талан-тараж етип, Бабилонға алып кетеди+. 6Ал Пашхур, сен ҳәм үйиңде жасайтуғынлардың ҳәммеси Бабилонияға сүргин қылынасыз. Сен де, өзиң пайғамбаршылық еткен досларың да сол жерде өлип, сол жерде жерленесиз»+.

Еремияның шағым етиўи

7Жаратқан Ийе, Сен мени алдадың,

Мен де алдандым.

Сен меннен күшлисең, мени жеңдиң.

Ҳәр бир адам үстимнен күлип,

Күни бойы мени мазақлап жүр+.

8Қашан сөйлей басласам, пәрияд етемен,
«Зорлық ҳәм қырғын болады», – деп бақыраман.
Жаратқан Ийе, Сениң сөзиң себепли,
Күн бойы аяқ асты болып, күлкиге қаламан.
9Егер ишимнен: «Енди Сен туўралы ойламайман,
Сениң атыңнан сөйлемеймен», – десем де,
Сөзлериң жүрегимди от киби,
Сүйеклеримди шоқ киби өртейди,
Оны ишимде сақлаўдан шаршадым,
Артық шыдай алмайман+.
10Көплердиң: «Жән-жақты қорқыныш қаплаған!
Үстинен шағым қылың!

Бизлер де шағым қылайық!» – деген сыбырлысын еситемен.

Сырлас досларымның ҳәммеси,

Қулаўымды күтип, көз тигип:

«Бәлким ол алданар, қолға түсер,

Сонда өшимизди алармыз», – дейди+.

11Бирақ Жаратқан Ийе, Сен батыр жаўынгер киби,

Мениң менен биргесең,
Сонлықтан мени қуўғын қылыўшылар сүрнигип,
Мени жеңе алмайды.
Табысқа ерисе алмай,
Олар қатты уятқа қалады,
Олардың аяқ асты болғаны,
Ҳеш қашан умытылмайды+.

12Әлемниң Жаратқан Ийеси, ҳақларды сынайтуғын,

Жүрек-қәлибти анық көре алатуғын Сенсең!

Даўамды исенип Саған тапсыраман,

Олардан қалай өш алғаныңды көрсет маған+.

13Жаратқан Ийеге алғыс айтың!

Жаратқан Ийеге қосық айтың!

Жаратқан Ийени алғыслаң!

Себеби жарлының жанын,

Залымлардың қолынан Ол қутқарады+.

14Мен туўылған күнге нәлет жаўсын!

Анам мени туўған күн қутлы болмасын!+

15«Уллы болдың», – деп әкеме хабар берген,

Оны қуўандырған адамға нәлет жаўсын!

16Сол адам Жаратқан Ийе аяўсыз қырған,

Қалаларға[*] уқсасын.

Ол таң азанда аҳыў-нала,

Түсте урыс сүренин еситсин+.

17Өйткени ол анамның қурсағында мени өлтирмеди.

Сонда анам мениң қәбирим болар еди,

Оның қурсағы мәңгиге ҳәмиле менен қалар еди+.

18Мен не ушын қурсақтан шыққан екенмен?

Азап ҳәм қайғыны бастан кеширип,

Шерменделик пенен өмир сүриў ушын ба+?

21

Жаратқан Ийениң Ерусалимге қарсы шығыўы

21^1Патша Седекия Малкия улы Пашхур менен Маасея улы руўханий Сефанияны Еремияға жибергенде, Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти. Пашхур менен Сефания Еремияға:+

2– Бабилония патшасы Набуходоносор бизлерге урыс ашты. Сол себепли бизлер ушын Жаратқан Ийеге жалбарын. Бәлким, Жаратқан Ийе бизлер ушын бурынғыдай әжайып кәраматларынан бирин көрсетип, Набуходоносор елимизден шегинер, – деди+.

3Еремия оларға Седекияға мынаны айтып барыўды тапсырды:

4– Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: «Сизлердиң сыртқы дийўалларыңызды қамал қылған Бабилония патшасына ҳәм калдейлерге қарсы қолланып атырған қолларыңыздағы қуралларды өзлериңизге қарсы бураман. Олардың ҳәммесин бул қаланың ортасына топлайман. 5Күшли билегим ҳәм созылған қолым мениң ашыўға, қәҳәрге ҳәм ғәзепке минип, Мениң Өзим сизлерге қарсы урысаман+. 6Мен бул қалада жасаўшылардың ҳәммесин: адамларды да, ҳайўанларды да жоқ қыламан. Олар қорқынышлы иллеттен қырылады. 7Буннан кейин, – дейди Жаратқан Ийе, – Яҳуда патшасы Седекияны, оның ҳәмелдарларын, бул қаланың турғынларын, яғный иллеттен, қылыштан ҳәм ашлықтан аман қалғанларының ҳәммесин Бабилония патшасы Набуходоносордың ҳәм жанын алыўды қәлеген душпанларының қолына тапсыраман. Набуходоносор оларды қылыштан өткереди, оларға реҳим етпейди, жаны ашымайды, аямайды»+.

8Бул халыққа айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Мине, Мен өмир жолы менен өлим жолын усынаман+. 9Бул қалада қалған ҳәр бир адам қылыштан, ашлықтан ҳәм иллеттен өледи, ал қаладан шығып, өзлерин қамал қылып турған калдейлерге тәслим болған ҳәр бир адам болса, жанын қутқарып, өмирин сақлап қалады+. 10Мен бул қалаға жақсылық қылыў ушын емес, – дейди Жаратқан Ийе, – ал апатшылық келтириў ушын бет бурдым. Қала Бабилония патшасының қолына бериледи, ол қалаға от қояды»+.

11Яҳуда патшасының үй-ишине айт: «Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң!+
12Ҳәй, Даўыттың нәсили, Жаратқан Ийе былай дейди:

Ҳәр күни азанда әдалатты жүзеге асырың,
Жәбирленгенди залымның қолынан азат етиң.
Болмаса, қылған жаўызлықларыңыз себепли,
Ғәзебим оттай лаўлап жанады,
Оны ҳеш ким сөндире алмайды.
13Ҳәй, ойпатлықтағы бийик жартас,
Тегислик үстиндеги Ерусалим!
Мен саған қарсыман!
– дейди Жаратқан Ийе. –

Сизлер: „Ким жоқарыдан асып түсип, бизге қарсы шыға алады?

Ким қорғанымызға кире алады?“ – дейсизлер+.

14Мен сизлерди ис-ҳәрекетиңизге жараса жазалайман,

– дейди Жаратқан Ийе. –
Тоғайларыңызға от беремен,
От әтирапыңыздағылардың ҳәммесин жалмайды»+.

22

22^1Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Яҳуда патшасының сарайына бар да, мына сөзди оған аян ет: 2«Ҳәй, Даўыттың тахтында отырған Яҳуда патшасы, сен, ҳәмелдарларың ҳәм бул дәрўазадан өтетуғын халқың, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! 3Жаратқан Ийе былай дейди: Әдалатты ҳәм туўрылықты жүзеге асырың. Тоналғанды езиўшиниң қолынан азат етиң. Келгиндиге, жетимге ҳәм жесирге наҳақлық қылмаң ҳәм азар бермең. Бул жерде айыпсыз қан төкпең+. 4Егер бул буйрықты муқыят орынласаңыз, онда Даўыттың тахтында отырған патшалар атларға ҳәм арбаларға минип, олардың өзлери де, хызметкерлери де, халқы да усы сарай дәрўазаларынан киреди+. 5Егер бул буйрықты орынламасаңыз, тирилигим ҳақы ант ишемен, – дейди Жаратқан Ийе, – бул сарай қарабақанаға айланады+.

6Себеби Жаратқан Ийе Яҳуда патшасының сарайы туўралы былай дейди:

Сен Мениң көзиме Гиладтай,
Лебанонның шыңындайсаң.
Бирақ Мен сени шөл далаға,
Адамсыз қалаға айландыраман.
7Саған қуртыўшыларды жиберемен,
Ҳәр бириниң қолында қуралы бар,

Олар сениң сарайыңа қолланған кедр ағашларыңды,

Отқа ылақтырады+.

8Көп миллетлер бул қала жанынан өткенде, бир-бирине: „Бул уллы қаланы Жаратқан Ийе не ушын бундай қылды екен?“ – дейди+. 9Оларға былай деп жуўап бериледи: „Олар өзлериниң Қудайы Жаратқан Ийениң келисимин бузып, басқа қудайларға табынып, оларға хызмет етип кетти“»+.

Шаллум патша туўралы билдириў

10Өлген патша ушын жоқлаў айтпаң, ол ушын аза тутпаң,

Жақсысы, тутқын болған патша ушын жылаң,
Ол қайтып келмейди,
Ана журтын көрмейди+.

11Әкеси Иошияның орнына Яҳуданың патшасы болған ҳәм ол жерден шығып кеткен Иошия улы Шаллум[*] туўралы Жаратқан Ийе былай дейди:

«Ол бул жерге қайтып келмейди. 12Ол тутқын қылып алып барылған жеринде өледи ҳәм артық бул жерди көрмейди»+.

Еҳоякин патша туўралы билдириў

13Сарайын әдалатсызлық пенен,
Жоқарғы бөлмелерин нызамсызлық пенен салған,
Жақын адамларын ешейин жумсап,
Мийнет ҳақысын бермеген ҳәсирет шегеди!+
14«Жоқарғы бөлмелерин кең қылып,

Өзим ушын зәўлим сарай саламан», – дейди биреў.

Оған көп айналар қойып,
Кедр ағашы менен қаплап,
Оны қызыл реңге бояйды.

15Кедр ағашын көп қолланған менен,
Патша болып қаласаң ба?
Әкең тойып ишип-жегени менен,
Әдил ҳәм туўры ислерди иследи,
Сонлықтан ислери табыслы болды+.
16Ол жарлы ҳәм бийшараның ҳуқықын қорғады,
Сол себепли абадан турмыс кеширди.
Мени таныўдың мәниси усы емес пе?
– дейди Жаратқан Ийе. –+
17Бирақ сениң көзиң ҳәм жүрегиң,
Ҳарам пайданы, айыпсыз қан төгиўди,
Зулым ҳәм зорлық қылыўды қәлейди.

18Сонлықтан Жаратқан Ийе Яҳуда патшасы Иошия улы Еҳояким туўралы былай дейди:

«Ўай-ўай, туўысқаным! Ўай-ўай, баўырым!» – деп,

Ол ушын жоқлаў айтылмайды.

«Ўай-ўай, мырзам! Ўай-ўай, тақсырым!» – деп,

Ол ушын жоқлаў айтып жыламайды+.

19Оның өлигин Ерусалим дәрўазасынан сыртқа шығарып таслап,

Ешектиң өлигин көмгендей етип жерлейди+.

Ерусалим туўралы билдириў

20Ерусалим, Лебанонға шығып, пәрияд ет.
Даўысың Башаннан еситилип турсын,
Таўлы Абарим жерлеринен пәрияд ет,
Себеби барлық ойнасларың қырылды+.
21Абаданшылықта болғаныңда саған ескерттим,
Бирақ сен: «Мен тыңламайман», – дедиң.
Жаслығыңнан солай ислеп,
Мени ҳеш тыңламадың.
22Барлық басшыларыңды самал ушырып кетеди,
Аўқамласларыңды сүргин қылып алып кетеди.
Сонда ислеген зулымлықларың ушын,
Уятқа қалып, шерменде боласаң.
23Ҳәй, Лебанонда жасап,
Оның кедрине уя салған!
Туўып атырған ҳаялдың толғағы сыяқлы,
Сени шаншыў тутқанда, азаптан ыңырсыйсаң!+

Ехонияның жазаланыўы

24Өз тирилигим ҳақы ант ишемен, – дейди Жаратқан Ийе, – Ҳәй, Яҳуда патшасы Еҳоякимниң улы Ехония[*], ҳәтте, сен оң қолымдағы мөр жүзигим болсаң да, сени шығарып ылақтырған болар едим+. 25Мен сени жаныңда қасты барлардың ҳәм өзиң қорқатуғынлардың, Бабилония патшасы Набуходоносордың ҳәм калдейлердиң қолына тапсыраман. 26Сени ҳәм сени туўған анаңды киндик қаның тамбаған өзге бир журтқа ылақтыраман. Сизлер сол жерде өлесиз+. 27Сизлер бул жерге қайтып келиўди әрман қыласыз, бирақ қайтып келе алмайсыз.

28Мына адам – Ехония сынық гүзеге,

Керексиз буйымға айланып қалған ба?

Не ушын ол ҳәм оның балалары қуўылып,

Өзлери билмейтуғын жерге ылақтырып тасланды+?

29Ҳәй елим, елим, елим,
Жаратқан Ийениң сөзин тыңла!+
30Жаратқан Ийе былай дейди:
Бул адамды зүрядсыз,
Өмиринде иси келиспеген адам, деп жазып қой.

Себеби енди оның нәсилинен ҳеш бириниң жолы болмас.

Ҳеш бири Даўыттың тахтына отырмас,

Яҳудада ҳүкимдарлық қылмас+.

23

Әдил шақа

23^1Жайлаўымдағы қойларды набыт қылып, тарқатып жиберген шопанлар ҳәсирет шегеди! – дейди Жаратқан Ийе+.

2Сонлықтан Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе Өз халқын баққан шопанлар ҳаққында былай дейди: «Сизлер Мениң сүриўимди дағыттыңыз, оларды тарқатып жиберип, ғамхорлық қылмадыңыз. Мен сизлерди жаўыз ислериңиз ушын жазалайман, – дейди Жаратқан Ийе. 3– Сүриўимнен аман қалғанларын Өзим қуўып жиберген барлық еллерден жыйнап, қайтадан жайлаўларына алып келемен. Олар сол жерде көбейип, өсип-өнеди+. 4Мен олардың үстинен оларды бағатуғын шопанларды қояман. Олар енди қорқып, қәўетерге түспейди ҳәм жойтылмайды, – дейди Жаратқан Ийе+.

5Мине, сондай күнлер келеди,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Даўыттың нәсилинен әдил бир шақаны шығараман.

Сол патша тахтқа отырып, даналық пенен басқарады,

Жер жүзинде әдалат ҳәм туўрылық ҳүкимдарлық қылады+.

6Сол күнлерде Яҳуда қутқарылады,

Израил қәўипсизликте жасайды.

Оны „Жаратқан Ийе – әдиллигимиз“, деп атайды+.

7Сонлықтан сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – артық: „Израилды Мысырдан алып шыққан тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, – деп айтылмайды. 8Ал: „Израил халқын арқадағы еллерден ҳәм Өзи қуўып жиберген басқа барлық еллерден алып шыққан тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен“, – деп айтылатуғын болады. Солай етип, олар өз жерлеринде жасайды»+.

Жалған пайғамбарлар туўралы

9Пайғамбарлар ҳаққында:

Жүрегим ишимде парра-парра болды,

Пүткил сүйеклерим қалтырайды.

Жаратқан Ийе себепли,

Оның мухаддес сөзи себепли,

Мен мәс адам киби,

Шарапқа жеңилген адам киби болдым.

10Жер бузықларға толы,

Ел нәлет зардабынан аза тутпақта.

Шөлдеги жайлаўлар күйип кеткен.

Адамлар жаман жолға түсип,

Күшлерин наҳақлыққа қолланбақта.

11«Пайғамбарлар да, руўханийлер де иплас,
Ҳәтте, олардың жаманлықларын,
Өз Үйимде де көрдим,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
12Сонлықтан жүрген жоллары оларға,
Қараңғылықтағы тайғақ жолдай болады.
Сол жерде сүрнигип, жығылады.
Себеби оларды жазалайтуғын жылда,
Олардың басына апатшылық жаўдыраман,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
13Самария пайғамбарлары арасында,
Мен мына жеркенишли исти көрдим:
Олар Баалдың атынан пайғамбаршылық етип,
Халқым Израилды жолдан азғырды+.
14Ал Ерусалим пайғамбарлары арасында,
Буннан да қорқынышлырақ исти көрдим.
Олар бузықшылық етип, жалғанға ерип,
Жаманлық қылғанларды қоллап атыр.
Сонлықтан ҳеш ким жаманлықтан қол үзбейди.
Олардың ҳәммеси Мен ушын Содомдай,
Оның турғынлары Гоморадай[*] болып кетти»+.

15Соның ушын, пайғамбарлар ҳаққында Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Мен бул халыққа ашшы жуўсан жегизип,

Зәҳәрли суў ишкиземен.

Өйткени Ерусалим пайғамбарларының ипласлығы,

Пүткил жер жүзине жайылды»+.

16Сонлықтан Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Пайғамбарлар сизлерге сөйлегенде, қулақ салмаң,

Олар сизлерди босқа үмитлендиреди.

Олар Мениң сөзлеримди емес,

Өзлери қыял еткен аянларды айтып жүр+.

17Олар Мениң сөзимди ҳүрмет етпейтуғынларға,

„Жаратқан Ийе: Сизлерде парахатшылық болады, – деп айтты“, – дейди.

Жүреклериниң қайсарлығы менен жасайтуғынлардың ҳәммесине:

„Апат келмейди“, – дейди»+.

18Ким Жаратқан Ийениң кеңесинде қатнасыпты?

Ким Оны көрип, сөзин еситипти+?

19Мине, Жаратқан Ийениң ғәзеби даўылдай дүбеп,

Қуйын сыяқлы залымлардың басына дөнеди+.

20Жүректеги нийетин толық иске асырмағанша,

Жаратқан Ийениң ғәзеп оты сөнбейди.

Сизлер буны ўақты келгенде анық түсинесиз+.

21«Бул пайғамбарларды Мен жибермедим,
Олардың өзлери ортаға шығыўға асықты.
Мен ҳеш нәрсе айтпасам да,
Олар пайғамбаршылық ете берди+.
22Егер олар Мениң кеңесимде болғанда,
Халқыма Мениң сөзлеримди айтып,
Оларды жаман жолларынан,
Жаўызлықларынан қайтарған болар еди.

23Мен тек жақын жерде ғана Қудай болып,

Алыста Қудай емеспен бе?

– дейди Жаратқан Ийе. –+

24Қупыя жерге жасырынғанды,

Мени көрмейди деп ойлайсыз ба?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Аспан менен жерди Мен толтырмайман ба?

– дейди Жаратқан Ийе+.

25Мениң атымнан жалған пайғамбаршылық еткен пайғамбарлардың не айтып жүргенин еситтим. Олар: „Мен түс көрдим! Мен түс көрдим!“ – дейди+. 26Өтирик пайғамбаршылықты айтып, өз қыялларын жәриялайтуғын пайғамбарлардың жүректеги жалған ой-қыяллары қашанға дейин даўам етеди? 27Ата-бабалары Баалға табыныў арқалы Мениң атымды умытқаны сыяқлы, олар да бир-бирине айтқан түслери арқалы халқыма Мениң атымды умыттырмақшы болады+. 28Түс көрген пайғамбар түсин айтсын, ал Мениң сөзимди еситкен, оны садық баян етсин. Кепек пенен дәнниң арасында үлкен айырмашылық бар – дейди Жаратқан Ийе. 29– Мениң сөзим жалынға, – дейди Жаратқан Ийе, – жартасты майдалайтуғын шөккишке уқсамай ма? – дейди Жаратқан Ийе.

30– Соның ушын, – дейди Жаратқан Ийе, – Мен бир-биринен сөзимди урлаған пайғамбарларға қарсыман+. 31– Аўа, Мен өз сөзлерин айтып, „Жаратқан Ийе айтты“, дейтуғын пайғамбарларға қарсыман, – дейди Жаратқан Ийе. 32– Аўа, Мен жалған түслер менен пайғамбаршылық ететуғынларға қарсыман, – дейди Жаратқан Ийе. – Олар өз түслерин айтып, жалған сөзлери ҳәм бос үгитлери менен Мениң халқымды жолдан азғырады. Оларды Мен жибермедим, оларға Мен тапсырма бермедим. Олардың бул халыққа ҳасла пайдасы жоқ, – дейди Жаратқан Ийе»+.

Жалған пайғамбарлардың жалған пайғамбаршылығы

33«Егер сеннен бул халық, пайғамбар ямаса руўханий: „Жаратқан Ийе саған қандай аўыр пайғамбаршылық жүкледи?“ – деп сораса, сен оларға: „Сизлердиң өзлериңиз Маған жүксизлер. Мен сизлерди тәрк етемен, – дейди Жаратқан Ийе“ – деп жуўап бер. 34Егер бир пайғамбар, руўханий ямаса халық ишинен бири: „Бул Жаратқан Ийениң пайғамбаршылық жүги“, – десе, онда Мен сол адамды ҳәм оның үй-ишин жазалайман. 35Сизлер бир-бириңизге ҳәм туўысқан туўысқанға: „Жаратқан Ийе не деп жуўап берди? Ямаса Жаратқан Ийе не деди?“ – деп айтыңлар. 36Бирақ буннан былай: „Жаратқан Ийениң пайғамбаршылық жүги“, – деген сөзди қолланбаң. Себеби ҳәр кимниң өз сөзи өзине жүк болады. Бул арқалы сизлер тири Қудайдың, Қудайымыз Әлемниң Жаратқан Ийесиниң сөзин бурмалап таслайсыз. 37Пайғамбардан тек: „Жаратқан Ийе саған не деп жуўап берди? Ямаса Жаратқан Ийе не деди?“ – деп сораңлар. 38Егер сизлер: „Жаратқан Ийеден келген жүк“, – деп айта беретуғын болсаңыз, онда Жаратқан Ийе сизлерге былай дейди: Мен сизлерге: „Жаратқан Ийениң пайғамбаршылық жүги“, – деген сөзди айтпаўды буйырсам да, сизлер „Жаратқан Ийеден келген жүк“, – деген сөзди және айттыңыз. 39Сонлықтан Мен жоқарыға көтерип, сизлерди өзлериңизге ҳәм ата-бабаларыңызға берген қала менен бирге дәргайымнан ылақтырып таслайман. 40Мен сизлерди мәңгиге уятқа қойып, мәңгиге умытылмайтуғын шерменделикке қалдыраман»+.

24

Еки себет әнжир

24^1Бабилония патшасы Набуходоносор Яҳуда патшасы Еҳоякимниң улы Ехонияны, Яҳуданың басшыларын, өнерментшилери менен темиршилерин Ерусалимнен Бабилонға тутқын етип алып кеткеннен соң, Жаратқан Ийе маған Ибадатхананың алдына қойылған еки себет әнжирди көрсетти+. 2Бир себетте ерте писер жүдә жақсы әнжирлер, екиншисинде жеўге жарамсыз жаман әнжирлер бар еди+.

3Жаратқан Ийе маған:

– Еремия, не көрип турсаң? – деп сорады. Мен:

– Әнжир. Жақсысы жүдә жақсы, ал жаманы сондай жаман, ҳәтте, жеўге де болмайды, – деп жуўап бердим.

4Сонда маған Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти: 5«Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Бул жерден калдейлердиң жерине Мен жиберген Яҳуда тутқынларын усы жақсы әнжирлер деп есаплайман. 6Олардың ийгилиги ушын, нәзерим оларда болады. Оларды усы жерге қайтараман. Оларды аяққа турғызаман, қулатпайман, отырғызаман, қопарып тасламайман+. 7Мен оларға Жаратқан Ийе екенимди танып билетуғын жүрек беремен. Олар Мениң халқым, Мен олардың Қудайы боламан. Себеби олар шын жүректен Маған қайтады+.

8Мен Яҳуда патшасы Седекияны, оның басшыларын, бул жерде Ерусалимниң аман қалғанларын ҳәм Мысыр жерине көшип қоныс басқанларды мына жеўге болмайтуғын әнжирлерге уқсатаман, – дейди Жаратқан Ийе+. 9– Мен олардың басына сондай апатшылық саламан, буны көрген жер бетиндеги барлық патшалықлардың ҳүрейи ушады. Сүргин қылған жерлеримниң ҳәммесинде олар насаққа қалып, әпсанаға айланады, масқара болып, аты ғарғыста қолланылатуғын болады+. 10Өзлерине ҳәм ата-бабаларына берген жеримнен жоқ болғанша, олардың үстине қылыш, ашлық ҳәм иллет дөндиремен»+.

25

Жетпис жыллық сүргин

25^1Яҳуда патшасы Иошияның улы Еҳоякимниң патшалығының төртинши жылы, Бабилония патшасы Набуходоносордың патшалығының биринши жылы Еремияға пүткил Яҳуда халқы ҳаққында аян болды+. 2Пайғамбар Еремия буны пүткил Яҳуда халқына ҳәм Ерусалим турғынларына жеткерип, былай деди:

3– Мине, жигирма үш жылдан бери, Яҳуда патшасы Амон улы Иошияның патшалығының он үшинши жылынан, усы күнге дейин Жаратқан Ийениң сөзи маған түсти. Мен оларды сизлерге қайта-қайта айттым, бирақ сизлер тыңламадыңыз+. 4Жаратқан Ийе Өз қуллары болған пайғамбарларды сизлерге қайта-қайта жиберсе де, оларға қулақ салмадыңыз, итибар да бермедиңиз+. 5Олар арқалы сизлерге былай деди: «Енди ҳәр бириңиз жаўыз жолдан, натуўры ислер қылыўдан бас тартың. Сонда Мен өзлериңизге ҳәм ата-бабаларыңызға берген жерде мәңги-бақый мәкан басасыз+. 6Басқа қудайларға ермең, хызмет етпең ҳәм табынбаң. Қолларыңыз бенен ислеген бутлар менен ғәзебимди келтирмең. Сонда Мен де сизлерге зыян келтирмеймен»+.

7«Бирақ сизлер Мени тыңламай, – дейди Жаратқан Ийе, – қолларыңыз бенен ислеген бутларыңыз себепли ғәзебимди келтирдиңиз ҳәм өзиңизге зыян жеткиздиңиз».

8Сонлықтан Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Мениң сөзлеримди тыңламағаныңыз ушын, 9Мен арқадағы барлық халықларды ҳәм Бабилония патшасы болған қулым Набуходоносорды шақыраман, – дейди Жаратқан Ийе. – Оларды бул жердиң пүткил турғынларына ҳәм айналасындағы барлық миллетлерге қарсы атландыраман. Бул халықларды пүткиллей жоқ қыламан ҳәм жерин мәңгиге қаңыратып таслайман. Оларды көргенлердиң жүреги суўлап, жаны түршигеди+. 10Оларды қуўаныш ҳәм шадлықтан жуда қыламан, келин-күйеўдиң тойының сести еситилмейди, дигирман сести де тынады, шырағы сөнеди+. 11Пүткил ел қаңырап, қорқынышлы көриниске айланады. Бул миллетлер жетпис жыл Бабилония патшасына хызмет етеди+.

12Жетпис жыл өткеннен кейин Мен Бабилония патшасын, оның халқын ҳәм калдейлердиң елин қылған қылмысы ушын жазалап, – дейди Жаратқан Ийе, – жерин мәңгиликке шөл далаға айландыраман. 13Мен сол жерге қарсы айтқанларымның ҳәммесин, бул китапта жазылғанлардың ҳәммесин, яғный Еремияның пүткил миллетлер туўралы айтқан пайғамбаршылықларын әмелге асыраман+. 14Көп миллетлер ҳәм уллы патшалар оларды қул қылады. Мен оларға ис-ҳәрекетине ҳәм қолларының исине сай қайтараман»+.

Жаратқан Ийениң ғәзеп кесеси

15Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Мына Мениң қәҳәримниң шарабына толған кесени қолымнан ал да, Мен сени жиберетуғын миллетлердиң ҳәммесине оны ишкиз+. 16Олар сол кеседен ишип, тентиреклейди ҳәм ақылын жойтады. Аўа, Мен оларға қылыш жиберемен+.

17Мен кесени Жаратқан Ийениң қолынан алып, Жаратқан Ийе мени жиберген миллетлердиң ҳәммесине оннан ишкиздим+. 18Бүгин болғаны киби ўайран болсын, қорқынышлы және жанды түршиктиретуғын көриниске айлансын ҳәм нәлет жаўсын деп, Ерусалимге, Яҳуда қалаларына, оның патшалары менен басшыларына ишкиздим. 19Сондай-ақ Мысыр патшасы фараонға, оның хызметкерлерине, басшыларына ҳәм пүткил халқына,+
20Мысырда жасап атырған барлық келгиндилерге, Ус жериниң барлық патшаларына, Филист жериндеги: Ашкелон, Газа, Экрон патшаларына ҳәм Ашдодтың аман қалғанларының патшасына,+
21Эдомға, Моабқа ҳәм аммонларға,+
22Тирдиң барлық патшаларына, Сидонның барлық патшаларына, теңиз жағалаўларындағы ҳәм атаўлардағы патшаларға,+
23Деданға, Темаға, Бузға ҳәм тулымшақларын кесип жүретуғынлардың ҳәммесине,+
24барлық Арабстан патшаларына ҳәм шөлде жасайтуғын аралас қәўимлердиң барлық патшаларына, 25Зимрийдиң, Эламның ҳәм Мидияның барлық патшаларына,+
26узақ-жақын жердеги барлық арқа патшаларына ҳәм жер бетиндеги барлық патшалықларға нәўбетпе-нәўбет ишкиздим. Булардың ҳәммесинен кейин, Шешах[*] патшасы да ишеди.

27– Соңынан оларға айт: «Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Ишип, мәс болың, қусың ҳәм өзлериңизге жиберетуғын қылышымнан қайтып турмайтуғындай болып қулаң»+. 28Егер олар сениң қолыңнан кесени қабыл қылып, ишиўден бас тартса, оларға айт: «Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Сөзсиз ишесиз!+
29Мине, Мен Өз атым менен аталған қалаға апат жибериўди басладым. Сизлер жазасыз қаламан деп ойлайсыз ба? Жазасыз қалмайсыз, себеби Мен жер бетинде жасап атырған ҳәр бир адамға қылыш жиберемен, – дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси»+.

30Сонлықтан мына сөзлердиң ҳәммесин оларға пайғамбаршылық етип айт:

«Жаратқан Ийе жоқарыдан гүркиреп,

Мухаддес мәканынан саза береди.

Өз жайлаўындағы халқына бар даўысы менен гүркирейди.

Пүткил жер бети турғынларына қарсы,
Жүзим басқылағанның бақырғанындай бақырады+.
31Ақырыўы жер бетиниң ушларына жетеди,

Себеби Жаратқан Ийениң миллетлерге даўасы бар.

Ол пүткил адамзатқа ҳүким шығарып,

Залымларды қылыштан өткереди, – дейди Жаратқан Ийе.

32Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

Қараңлар, апат халықтан халыққа өтпекте.

Жер бетиниң шетинен,

Қорқынышлы даўыл турмақта+.

33Сол күни Жаратқан Ийениң өлтиргенлери жердиң бир шетинен екинши шетине дейин жайрап қалады. Оларға жоқлаў айтылмайды, жыйнап алынбайды, жерленбейди, тезек сыяқлы шашылып жатады+.

34Шопанлар жылап, дад-пәрияд қылың!

Сүриўдиң басшылары, күлге аўнаң!

Сизлердиң баўызланып, тарқатылатуғын күниңиз келди,

Қулатылып, қымбатбаҳа ыдыс сыяқлы сындырыласыз+.

35Шопанлар қаша алмас,
Сүриў басшылары қутылып кетпес.
36Шопанлардың пәрияд еткен даўысы,

Сүриў басшыларының еңиреп жылағанлары еситилип тур.

Жаратқан Ийе олардың жайлаўларын жайпап таслап атыр.

37Жаратқан Ийениң лаўлаған ғәзеби себепли,

Тыныш жайлаўлар набыт болмақта.

38Ол арысландай болып ининен шықты.

Оның лаўлаған ғәзебинен,

Басқыншылардың қылышынан,

Олардың жери қаңырап бос қалады».

26

Халық Еремияны өлтирмекши

26^1Яҳуда патшасы Иошияның улы Еҳоякимниң патшалығының басында Еремияға Жаратқан Ийениң сөзи аян болды+. 2Жаратқан Ийе былай деди:

– Мениң Үйимниң ҳәўлисине барып тур да, Яҳуда қалаларынан сыйыныў ушын сол жерге келгенлердиң ҳәр бирине саған айтыўды буйырған сөзлеримниң бирде биреўин қалдырмай, ҳәммесин айт+. 3Олар қулақ салып, ҳәр бири жаман жолынан қайтыўы мүмкин. Сонда Мен ырайымнан қайтып, олардың жаўыз ислери ушын жаўдырмақшы болған апатты жибермеймен+. 4Оларға айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Егер сизлер Мени тыңламасаңыз ҳәм өзлериңизге берген Нызамымды орынламасаңыз,+
5қайта-қайта жиберген қулларым болған пайғамбарларымның сөзлерине қулақ аспаўды даўам етсеңиз,+
6онда Мен бул Үйди Шило сыяқлы жоқ қыламан. Бул қаланы болса, жер жүзиниң пүткил миллетлери ушын нәлетий қыламан».

7Руўханийлер, пайғамбарлар ҳәм пүткил халық Жаратқан Ийениң Үйинде Еремияның айтқан бул сөзлерин еситти. 8Еремия Жаратқан Ийениң пүткил халыққа айт деп өзине буйырған сөзлериниң ҳәммесин айтып болыўдан, руўханийлер, пайғамбарлар ҳәм пүткил халық Еремияны тутып алып:

– Сен сөзсиз өлесең! 9Неге сен: «Бул Үй Шилодай болады, ал бул қала адамсыз қарабақанаға айланады», – деп, Жаратқан Ийениң атынан пайғамбаршылық етесең? – деди. Жаратқан Ийениң Үйинде пүткил халық Еремияның айналасына топланды.

10Яҳуда басшылары буны еситкенде, олар патшаның сарайынан Жаратқан Ийениң Үйине келди ҳәм Жаратқан Ийениң Үйиниң Таза дәрўазасының кирер аўзындағы өз орынларына отырды+. 11Сонда руўханийлер менен пайғамбарлар басшыларға ҳәм пүткил халыққа:

– Өз қулақларыңыз бенен еситкениңиздей, бул адам усы қалаға қарсы пайғамбаршылық қылды. Сонлықтан бул адам өлим жазасына ылайықлы! – деди.

12Сонда Еремия барлық басшыларға ҳәм пүткил халыққа былай деди:

– Жаратқан Ийе мени бул Үй ҳәм қала ҳаққында жаңа еситкен сөзлериңизди пайғамбаршылық етиў ушын жиберди. 13Енди жолларыңызды ҳәм ислериңизди дүзетип, Қудайыңыз Жаратқан Ийеге қулақ салың. Сонда Жаратқан Ийе де ырайынан қайтып, сизлерге жиберемен деген апатын жибериўден ўаз кешеди+. 14Маған келсек, мен сизлердиң қолыңыздаман, көзиңизге не жақсы ҳәм дурыс болып көринсе, соны ислең+. 15Бирақ мынаны билип қойың: егер мени өлтирсеңиз, бул қала да, оның турғынлары да, сизлер де төгилген бийгүна қан ушын жуўапкер боласыз. Ҳақыйқаттан да, бул сөзлердиң ҳәммесин қулағыңызға жеткериў ушын мени Жаратқан Ийе сизлерге жиберди.

16Сонда басшылар менен пүткил халық руўханийлер менен пайғамбарларға:

– Бул адам өлимге ҳүким етилмеўи керек. Ол бизлерге Қудайымыз Жаратқан Ийениң атынан сөйледи, – деди.

17Сонда сол жердиң ақсақалларынан бир нешеси алдыға шығып, жыйналған халыққа былай деди:+

18– Яҳуда патшасы Хизкияның дәўиринде морешетли Миха пайғамбаршылық етип, пүткил Яҳуда халқына былай деген еди: «Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

Сион егин майданы киби сүрилип,
Ерусалим қарабақанаға айланады,
Ибадатхана турған таўды,
Тоғай қаплайды»[*]+.

19Буның ушын Яҳуда патшасы Хизкия ямаса Яҳуда халқынан бири Миханы өлтирип пе еди? Қайтама, Хизкия Жаратқан Ийеден қорқып, Оннан реҳим сораған жоқ па еди? Жаратқан Ийе де ырайынан қайтып, оларға жиберемен деген апатын жибермей қойған жоқ па еди? Бизлер болсақ, өзимизге үлкен апат жаўдырайын деп турмыз+.

20Кирят-Яримнен Шемая улы Урия деген бир адам да Жаратқан Ийениң атынан пайғамбаршылық қылып жүрген еди. Ол да тап Еремияға уқсап, бул қала ҳәм елге қарсы пайғамбаршылық қылды+. 21Патша Еҳояким өзиниң әскербасылары ҳәм барлық ҳәмелдарлары менен оның сөзлерин еситкенде, оны өлтирмекши болды. Урия буны еситкенде қорқып кетип, Мысырға қашып кетти+. 22Патша Еҳояким Ахбор улы Элнатанды бир неше адамлар менен Мысырға жиберди+. 23Олар Урияны Мысырдан алып шығып, Еҳояким патшаға алып келди. Ол Урияны қылыш пенен өлтирип, денесин қарапайым халық жерленетуғын мазарға ылақтырды.

24Бирақ Шафан улы Ахиқам Еремияны қорғағаны себепли, Еремия өлтирилиў ушын халықтың қолына берилмеди+.

27

Яҳуданың Набуходоносорға берилиўи

27^1Яҳуда патшасы Иошияның улы Седекияның[*] патшалығының басында Еремияға Жаратқан Ийеден мына сөз түсти+. 2Жаратқан Ийе маған былай деди:

– Қайыс пенен ағаштан мойынтырық ислеп, оны мойныңа тақ+. 3Соңынан Ерусалимдеги Яҳуда патшасы Седекияға келген елшилер арқалы Эдом, Моаб, Аммон, Тир ҳәм Сидон патшаларына хабар жибер+. 4Елшилерге өз мырзаларына мына хабарды билдириўин буйыр: «Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мырзаларыңызға мынаны айтыңлар: 5Бул дүньяны, жер бетинде жасап атырған адамларды ҳәм ҳайўанларды Мен уллы қүдиретим ҳәм созылған қолым менен жараттым. Солай екен, оны қәлеген адамыма беремен+. 6Енди бул жерлердиң ҳәммесин Бабилония патшасы қулым Набуходоносорға бердим. Ҳәтте, жабайы ҳайўанларды да оның ықтыярына тапсырдым+. 7Оның елиниң ақырғы күни келгенше, барлық миллетлер оның өзине, улына ҳәм ақлығына хызмет етеди. Кейин көп миллетлер ҳәм уллы патшалар оның өзин қул қылады+.

8Егер қандай да бир миллет ямаса патшалық Бабилония патшасы Набуходоносорға хызмет етпесе, оның мойынтырығын тақпаса, сол миллетти Мен бул патшаның қолы менен жоқ қылмағанымша, қылыш, ашлық ҳәм иллет пенен жазалайман, – дейди Жаратқан Ийе+. 9– Соның ушын: „Бабилония патшасына хызмет қылмайсыз“, – деп атырған пайғамбарларыңызға, палкерлериңизге, түс жорыўшыларыңызға, болжаўшыларыңызға, сыйқыршыларыңызға қулақ салмаң+. 10Олар сизлерге жалған пайғамбаршылық қылып атыр. Буның нәтийжесинде, Мен сизлерди елиңизден айдап шығып, сүргин қыламан, ақыбетте набыт боласыз+. 11Бирақ Бабилония патшасының мойынтырығын тағып, оған хызмет еткен миллетти өз жеринде қалдыраман, – дейди Жаратқан Ийе. – Олар өз жеринде жасап, өз жерине ислеў береди».

12Мен Яҳуда патшасы Седекияға да сол сөзлерди айтып былай дедим: «Бабилония патшасының мойынтырығын тағып алың, оған ҳәм оның халқына хызмет етип, тири қалың+. 13Жаратқан Ийе Бабилония патшасына хызмет етпеген ҳәр бир миллетти өлтиретуғынын айтқан еди. Солай екен, сизге ҳәм халқыңызға қылыштан, ашлықтан ҳәм иллеттен набыт болыўдың неге кереги бар+? 14„Бабилония патшасына хызмет қылма“, – деп айтып атырған жалған пайғамбарлардың сөзлерине қулақ аспаң. Олар жалған пайғамбаршылық қылып атыр. 15Оларды Мен жибермедим, – дейди Жаратқан Ийе, – бирақ олар Мениң атымнан жалған пайғамбаршылық қылып атыр. Сонлықтан Мен сизлерди қуўып жиберемен. Сизлер ҳәм сизлерге пайғамбаршылық етип атырған пайғамбарларыңыз набыт боласыз».

16Соңынан мен руўханийлерге ҳәм пүткил халыққа қарата сөйледим: «Жаратқан Ийе былай дейди: „Жақында Жаратқан Ийениң Үйиндеги затлар Бабилоннан қайтып алып келинеди“, – деп атырған пайғамбарларға қулақ салмаң. Олар сизлерге жалған пайғамбаршылық қылмақта+. 17Оларға қулақ салмаң. Бабилония патшасына хызмет етиң ҳәм аман қалың. Не ушын бул қала қарабақанаға айланыўы керек? 18Егер олар пайғамбар болса, оларда Жаратқан Ийениң сөзи болса, онда олар Жаратқан Ийениң Үйинде, Яҳуда патшасының сарайында ҳәм Ерусалимде қалған затлардың Бабилонға алып кетилмеўин сорап, Әлемниң Жаратқан Ийесине жалбарынсын.

19Әлемниң Жаратқан Ийеси Ибадатханадағы қоладан исленген затлар: өрелер, ҳәўиз, түбелдирик, бул қалада қалған басқа затлар туўралы айтады+. 20Бабилония патшасы Набуходоносор Яҳуда патшасы Еҳоякимниң улы Ехонияны, Яҳуданың ҳәм Ерусалимниң барлық ақсүйеклерин Ерусалимнен Бабилонға сүргин етип алып кеткенде, айырым затларды қалдырып кеткен еди. 21Аўа, Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси Өз Үйинде, Яҳуда патшасының сарайында ҳәм Ерусалимде қалған сол затлар туўралы былай дейди: 22„Олар Бабилонға алып кетиледи. Мен оларға нәзер аўдармағанымша, олар сол жерде қалады, – дейди Жаратқан Ийе. – Кейин Мен оларды қайтарып алып келемен“»+.

28

Жалған пайғамбар Ханания

28^1Сол жылы, төртинши жылдың бесинши айында, Яҳуда патшасы Седекияның патшалығының басында, гибонлы Аззур улы пайғамбар Ханания Жаратқан Ийениң Үйиндеги руўханийлер менен халықтың алдында маған былай деди:+

2– Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Бабилония патшасының мойынтырығын сындыраман+. 3Еки жыл өтпей, Бабилония патшасы Набуходоносор бул жерден Бабилонға алып кеткен Жаратқан Ийениң Үйине тийисли затлардың ҳәммесин қайтарып алып келемен+. 4Және Яҳуда патшасы Еҳоякимниң улы Ехония менен Бабилонияға сүргин етилген пүткил яҳудалыларды бул жерге қайтарып алып келемен, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен Бабилония патшасының мойынтырығын сындырып таслайман».

5Сонда мен, Еремия пайғамбар Жаратқан Ийениң Үйинде турған руўханийлердиң ҳәм пүткил халықтың алдында пайғамбар Хананияға 6былай дедим:

– Аўмийин! Жаратқан Ийениң айтқаны келсин! Жаратқан Ийе Өз Үйинен алып кетилген затларды ҳәм тутқынларды Бабилоннан бул жерге қайтарып, сениң пайғамбаршылық етип айтқан сөзлериңди әмелге асырсын. 7Бирақ мениң саған ҳәм мына халықтың ҳәммесине айтатуғын сөзимди тыңла. 8Меннен де, сеннен де бурын жасап кеткен пайғамбарлар көп жерлерге ҳәм уллы патшалықларға қарсы урыс, ашлық ҳәм иллет болады деп пайғамбаршылық еткен. 9Бирақ тынышлық болады, деп пайғамбаршылық еткен пайғамбардың сөзи жүзеге асқаннан кейин ғана, сол пайғамбарды ҳақыйқаттан да Жаратқан Ийе жибергени белгили болған еди+.

10Сонда Ханания пайғамбар Еремия пайғамбардың мойнындағы мойынтырықты алып, сындырды да,+
11топланып турған халыққа былай деди:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Еки жыл өтпей, Мен Бабилония патшасы Набуходоносордың мойынтырығын барлық миллетлердиң мойнынан алып, усылай сындыраман».

Буннан кейин, Еремия өз жолы менен кетти.

12Ханания пайғамбар Еремия пайғамбардың мойнындағы мойынтырықты сындырғанынан кейин көп өтпей, Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

13– Барып, Хананияға айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Сен ағаштан исленген мойынтырықты сындырдың, енди оның орнын темирден исленген мойынтырық ийелейди. 14Израилдың Қудайы, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мен бул миллетлердиң ҳәммесин Бабилония патшасы Набуходоносорға хызмет етиўге мәжбүрлеў ушын, мойнына темир мойынтырық салдым, олар оған хызмет етеди. Ҳәтте, жабайы ҳайўанларды да оның ықтыярына тапсырдым»+.

15Еремия пайғамбар Ханания пайғамбарға былай деди:

– Қулақ сал, Ханания! Сени Жаратқан Ийе жибермеди, сен бул халықты жалғанға исениўге мәжбүр қылдың+. 16Соның ушын Жаратқан Ийе былай дейди: «Мен сени жер бетинен сыпырып таслайман. Жаратқан Ийеге қыянет етиўге шақырғаның ушын, усы жылы-ақ өлесең».

17Солай етип, сол жылдың жетинши айында Ханания дүньядан өтти.

29

Сүргиндегилерге жазылған хат

29^1Пайғамбар Еремия Ерусалимнен Бабилонияға Набуходоносор тәрепинен тутқын қылып алып кетилген тутқынлар арасында аман қалған ақсақалларға, руўханийлерге, пайғамбарларға ҳәм пүткил халыққа Ерусалимнен хат жоллады+. 2Бул хат Ехония патша менен оның анасы, сарай хызметкерлери, Яҳуда ҳәм Ерусалим басшылары, өнерментшилер ҳәм темиршилер Ерусалимнен сүргин етилгеннен кейин жазылды+. 3Хат Яҳуда патшасы Седекияның Бабилония патшасы Набуходоносорға жиберген адамлары, Шафан улы Эласа ҳәм Хилкия улы Гемария арқалы берип жиберилди. Хатта былай деп жазылған еди:

4«Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси Өзи Ерусалимнен Бабилонияға сүргин еткен ҳәр бир адамға былай дейди: 5Үйлер қурып, орналасың, бағ егип, оның жемисин жең. 6Үйленип, ул-қызлы болың. Улларыңызды үйлендирип, қызларыңызды турмысқа бериң. Олардан да уллар ҳәм қызлар дүньяға келсин. Ол жерде азаймаң, қайта көбейиң. 7Мен сизлерди тутқын етип жиберген қаланың абаданшылығын тилең. Ол қала ушын Жаратқан Ийеге дуўа етиң, сизлердиң абадан турмыс кешириўиңиз оның абаданшылығына байланыслы+.

8Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Араңыздағы пайғамбарлар менен палкерлериңизге өзиңизди алдатпаң. Олар көрген түслерин айтқанда қулақ салмаң+. 9Олар Мениң атым менен сизлерге жалған пайғамбаршылық айтады. Оларды Мен жибермедим, – дейди Жаратқан Ийе+.

10Жаратқан Ийе былай дейди: Бабилонияда болғаныңызға жетпис жыл толғанда, Мен сизлерге нәзер аўдарып, сизлерди усы жерге қайтарып алып келемен деген ийгиликли ўәдемди орынлайман+. 11Мен сизлер ушын дүзген жобаларымды Өзим билемен, – дейди Жаратқан Ийе. – Бул жобаларым сизлерге апат емес, ал абаданшылық алып келеди, келешекке үмит бағышлайды. 12Сонда сизлер Мени шақырасыз, келип, Маған дуўа етесиз. Мен де сизлерди еситемен+. 13Сизлер Мени излейсиз, егер шын жүректен излесеңиз, табасыз+. 14Аўа, Мени табасыз, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен сизлердиң абаданшылығыңызды қайта тиклеймен. Мен сизлерди қуўғын қылған жерлеримниң ҳәммесинен, барлық миллетлер арасынан жыйнап аламан, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен сизлерди қай жерден сүргин қылған болсам, сол жерге қайтып алып келемен+.

15Бирақ сизлер: „Жаратқан Ийе Бабилонияда бизлерге пайғамбарлар берди“, – дейсиз. 16Жаратқан Ийе Даўыттың тахтында отырған патша ҳаққында, бул қалада қалған пүткил халық ҳаққында, сизлер менен сүргинге кетпеген туўысқанларыңыз ҳаққында билдирди+. 17Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мен оларға қылыш, ашлық ҳәм иллет жибердим. Оларды жеўге болмайтуғын ширик әнжирдей қыламан. 18Қылыш, ашлық ҳәм иллет пенен олардың изинен қуўып, жер бетиндеги барлық патшалықлардың ҳүрейин ушыраман. Мен оларды қуўып жиберген миллетлер арасында олар ғарғысқа қалады, қорқынышлы ҳәм жанды түршиктиретуғын көриниске айланып, насаққа қалады+. 19Себеби олар Мениң сөзлеримди ҳәм қайта-қайта өзлерине жиберген қулларым пайғамбарлардың сөзлерин тыңламады, – дейди Жаратқан Ийе+.

20Сонлықтан ҳәй, барлық сүргиндегилер, Ерусалимнен Бабилонияға сүргин қылғанларым, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! 21Мениң атым менен сизлерге жалған пайғамбаршылық қылған Қолая улы Ахаб пенен Маасея улы Седекия ҳаққында Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Оларды Бабилония патшасы Набуходоносорға тәслим етемен. Ол екеўин де сизлердиң көз алдыңызда өлтиреди+. 22Солай етип, Яҳудадан Бабилонға сүргин етилгенлер арасында: „Жаратқан Ийе сени Бабилония патшасы тирилей отта жаққан Седекия ҳәм Ахабтай қылсын“, – деген ғарғыс пайда болады+. 23Олар Израилда жарамас ислерди иследи, қоңсыларының ҳаяллары менен бузықшылық қылды, Мен буйырмасам да, Мениң атымнан жалған сөзлерди айтты. Мен буларды билемен ҳәм Өзим оларға гүўаман, – дейди Жаратқан Ийе»+.

Шемая туўралы билдириў

24– Нехеламлы Шемаяға айтыңлар:+
25«Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Сен Ерусалимдеги пүткил халыққа, Маасеяның улы руўханий Сефанияға ҳәм басқа барлық руўханийлерге өзиңниң атыңнан былай деп хатлар жоллапсаң:

26„Руўханий Еҳояданың орнына Жаратқан Ийе сени руўханий етип тайынлады. Жаратқан Ийениң Үйиниң қадағалаўшысы сыпатында, өзин пайғамбар етип көрсеткен ҳәр бир телбени кисенлеп, темир буғаў менен буғаўлаўың керек+. 27Солай екен, не ушын араңызда пайғамбаршылық қылып жүрген анатотлы Еремияға шара көрмедиңиз? 28Себеби ол бизлерге, Бабилонияға хат жоллап: Сүргин узақ даўам етеди. Өзлериңизге үйлер қурып, оларда жасаңлар. Бағлар отырғызып, олардың мийўесин жеңлер, – деп жазыпты“».

29Руўханий Сефания бул хатты пайғамбар Еремияға еситтирип оқыды. 30Сонда Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

31– Сүргиндегилердиң ҳәммесине мына хатты жибер:

«Жаратқан Ийе нехеламлы Шемая ҳаққында былай дейди: Мен оны жибермеген болсам да, Мениң атымнан сизлерге пайғамбаршылық қылып, жалғанға исендирди+. 32Мен нехеламлы Шемаяны ҳәм оның урпақларын жазалайман. Оның әўладынан ҳеш бири бул халық арасында жасамайды ҳәм халқыма ислейтуғын жақсылығымды көрмейди, – дейди Жаратқан Ийе. – Себеби ол Маған қарсы сөйледи».

30

Жаратқан Ийениң Өз халқына ўәде бериўи

30^1Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти. 2Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай деди:

– Саған айтқан сөзлеримниң ҳәммесин бир орама китапқа жаз+. 3Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – халқым Израил менен Яҳуданың бурынғы абаданшылығын қайта тиклеймен. Мен оларды ата-бабаларына берген жериме қайтарып алып келемен, олар сол жерге ийелик қылады, – дейди Жаратқан Ийе+.

4Израил ҳәм Яҳуда ҳаққында Жаратқан Ийе айтқан сөзлер мыналар:

5«Жаратқан Ийе былай дейди:

Сизлер тынышлық емес,

Ала-сапыран ҳәм қорқыныш даўысын еситип турсыз.

6Енди сораң ҳәм көриң!

Еркек бала туўа ма?

Неге толғақ тутқан ҳаялдай,

Ҳәр бир еркектиң қолын белинде көрип турман?

Неге ҳәммесиниң жүзи солғын+?

7Қандай қорқынышлы күн!

Оған уқсаған күн басқа болмаған.

Бул Яқып урпағы ушын апат ўақты,

Бирақ олар оннан қутқарылады+.

8Сол күни, – дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси, –
Мен мойнындағы мойынтырықты сындыраман,
Буғаўларды қопараман.

Буннан былай басқа миллетлерге хызмет етпейди+.

9Енди Қудайы Жаратқан Ийеге ҳәм Мен тахтқа отырғызған,

Даўыт әўладынан болған патшаға хызмет етеди+.

10Сен, қулым Яқып, қорқпа,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Қәўетерленбе, Израил!

Мен сени қутқарып, узақ елден,

Урпақларыңды тутқын болған елинен қайтараман.

Яқып, сен қайтып келесең,

Бийқәтер ҳәм тыныш жасайсаң.

Сени қорқытатуғынлар да болмайды+.

11Ал Мен сениң менен биргемен,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Сени қутқараман.

Сени арасына шашқан,

Миллеттиң бәрин жоқ қыламан.

Тек сени жоқ қылмайман.

Бирақ сени әдалатлық пенен тәрбиялайман,

Сени жазасыз қоймайман+.

12Жаратқан Ийе былай дейди:
Жарақатларың шыпасыз,
Жараң аўыр+.
13Сениң даўаңды ҳеш ким қорғамайды,
Жараңа шыпа беретуғын дәри жоқ,
Саған ҳеш қандай шыпа жоқ.
14Ойнасларыңның ҳәммеси сени умытты,
Олар сени излемейди.
Айыбың аўыр,
Гүнаң шексиз болғаны ушын,
Сени душпан киби соққыладым,
Аяўсыз жазаладым.
15Неге жарақатың ушын,
Шыпасыз дәртиң ушын пәрияд етесең?
Қылмысың аўыр,
Гүнаң шексиз болғаны ушын,
Саған солай иследим.
16Бирақ сени жалмағанлар, жалманады,
Барлық душпанларың,
Олардың ҳәр бири сүргин етиледи.
Сени талағанлар, таланады,
Сени олжа қылғанлардың өзлерин,
Мен олжа қыламан+.
17Сени: „Таслап кетилген“, – деп атап,

„Сионның ҳеш кимге кереги жоқ“, – деп айтса да,

Мен саған шыпа берип,

Дәртиңнен жазаман, – дейди Жаратқан Ийе+.

18Жаратқан Ийе былай дейди:

Мен Яқыптың шатырының абаданшылығын қайта тиклеймен,

Оның турақ жайларына реҳим етемен.

Қала қарабақаналары үстине қайта қурылады,

Бурынғы орнына сарай салынады.

19Олардан тәрийиплеў қосықлары,

Қуўаныш сеслери еситиледи.

Мен оларды көбейтемен, енди азаймайды,

Оларды абырайлы қыламан, аяқ асты болмайды+.

20Балалары бурынғыдай өмир сүреди,

Жәмийети алдымда беккемленеди.

Оларға жәбир көрсеткенлерди жазалайман.

21Көсеми олардың өзинен болады,

Ҳүкимдары олардың арасынан шығады.

Мен оны жақынлатаман,

Ол Маған жақын болады,

Өзинше Маған жақынлаўға ким жүрек етеди?

– дейди Жаратқан Ийе. –

22Сизлер Мениң халқым боласыз,

Мен сизлердиң Қудайыңыз боламан»+.

23Мине, Жаратқан Ийениң даўылы,

Ғәзепке минип, көтерилди.

Күшли қуйын көтерилип,

Наҳақлардың басына дөнеди+.

24Жүректеги нийетин әмелге асырмағанша,

Жаратқан Ийениң лаўлаған ғәзеби сөнбейди.

Ўақты келгенде сизлер буны түсинесиз+.

31

31^1«Сол ўақытта, – дейди Жаратқан Ийе, – Мен Израил тийрелериниң ҳәммесиниң Қудайы боламан, олар Мениң халқым болады».

2Жаратқан Ийе былай дейди:

«Қылыштан аман қалған халық,

Шөлде мийрим табады.

Мен Израилды тынышландырыўға келемен.

3Бурынырақта Жаратқан Ийе Израилға көринип, былай деген еди:

Мәңгилик сүйиспеншилик пенен сени сүйип,

Саған мийрим көрсетиўди даўам еттим+.

4Сени және аяққа турғызаман,

Сен аяққа турасаң, пәк қыз Израил!

Және дәплер менен безенип,

Кеўил көтергенлер менен аяқ ойынға түсесең+.

5Самария таўларында және жүзимзарлар отырғызасаң,

Бағ отырғызғанлар оның мийўесинен дәм татады+.

6Сондай күнлер келеди,
Эфрайым таўлы үлкесиндеги гүзетшилер:
„Турыңлар, Сионға,

Қудайымыз Жаратқан Ийениң жанына шығайық“, – деп бақырады»+.

7Жаратқан Ийе былай дейди:

«Яқып ушын қуўаныш пенен қосық айтың,

Миллетлердиң басшысы ушын даўыслап алғыс айтың.

Алғыслап былай деңлер:

„Жаратқан Ийе, қутқар халқыңды,

Израилдан аман қалғанларын“.

8Мине, Мен оларды арқадағы еллерден,

Дүньяның төрт тәрепинен жыйнайман.

Олардың арасында соқыр, ақсақ,

Ҳәмиледар ҳәм енди босанғанлар да болады.

Олар уллы жыйын болып бул жерге қайтады+.

9Олар жылап-сықлап келеди,

Алып киятырғанымда жалбарынады.

Оларды ағын суўлар бойлап жетелеймен,

Сүрникпесин деп, тегис жоллардан алып жүремен.

Мен Израилдың әкеси екенмен,

Эфрайым да Мениң туңғышым+.

10Ҳәй, миллетлер! Жаратқан Ийениң сөзин тыңлап,

Оны узақтағы жағалаўларда жәриялап былай деңлер:

„Израилды тарқатып жиберген, оны топлайжақ,

Шопанның өз сүриўин қорғағанындай оны қорғайды“+.

11Себеби Жаратқан Ийе Яқыпты азат етип,

Оны өзинен күшли болғанның қолынан қутқарады+.

12Олар келип, Сионның бәлент төбесинде,
Қуўанып, қосық айтады,
Жаратқан Ийе берген берекетке,
Бийдай, шарап, зәйтүн майы,
Қой сүриўлери ҳәм мал падалары себепли,
Жүзлеринен нур жаўады.
Олар суўғарылған бағ киби,
Енди ҳасла солымайды+.

13Сонда жас қызлар шадланып, аяқ ойынға түседи,

Өспирим ҳәм үлкен жастағы еркеклер бирге қуўанады.

Мен олардың қайғысын қуўанышқа айландыраман,

Ҳәсиретине тәселле берип, қуўаныш бағышлайман+.

14Руўханийлерин сыпатлы азық пенен тойдыраман,

Халқым берекетиме тояды», – дейди Жаратқан Ийе.

15Жаратқан Ийе былай дейди:

«Рамадан бир даўыс еситиледи,

Жылаған ҳәм пәрияд қылған даўыслар!

Балаларын жоқлап жылар Раҳила,

Жубанғысы келмес,

Өйткени жоқ енди олар»+.

16Жаратқан Ийе былай дейди:
«Дад салыўды тоқтат, көз жасларыңды сүрт,
Шеккен азабыңның есеси төленеди,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Балаларың душпан журтынан қайтып келеди.
17Сениң келешегиңнен үмит бар,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Балаларың өз журтына қайтып келеди.

18Мен Эфрайымның ҳәсиретли даўысын еситтим:

„Мен қырсық бир тана сыяқлы едим,

Мени тәрбияладың, мен де сабақ алдым.

Мени қайта тикле, алдыңа қайтып барайын,

Өйткени Қудайым Жаратқан Ийе – Сенсең+.

19Адасқаннан кейин, өкинип тәўбе қылдым,

Ақылым киргенде, саныма урып жыладым.

Жаслығымда ислеген айып ислерим себепли,

Уялып, шерменде болдым“.

20Эфрайым Мениң әзиз улым емес пе?

Ол Мениң сүйикли балам емес пе?

Оған аўыр сөз айтқан ўақтымда да,

Оны ядымнан шығармай, сүйиспеншилик пенен еслеймен.

Қәлбим оны күсейди,
Оған сөзсиз реҳим етемен,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
21Өзиң ушын жол белгилерин қой,
Жол көрсететуғын сүтинлер орнат.
Жүрген жолыңа дыққат қой.
Пәк қыз Израил, изге қайт,
Өзиңниң қалаларыңа қайт.

22Қашанға дейин гезип жүрмекшисең, ҳәй бийопа қыз?

Жаратқан Ийе дүньяда бурын болмаған нәрсе жаратты:

Ҳаял еркектиң дыққатын тартады»+.

23Әлемниң Жаратқан Ийеси, Израилдың Қудайы былай дейди: «Мен олардың абаданшылығын қайта тиклегенимде, олар Яҳуда жеринде ҳәм оның қалаларында мына сөзлерди айтады:

„Жаратқан Ийе сени жарылқасын,

Әдиллик мәканы, мухаддес таў!“+

24Дийханлар ҳәм мал изиндеги шопанлар Яҳудада ҳәм оның қалаларында бирге жасайды. 25Мен шаршағанлардың шөлин қандырып, руўхый түңилгенлерди руўхландыраман.

26Сонда мен оянып кетип қарасам, ҳәз етип уйықлаған екенмен.

27Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – Мен Израилда ҳәм Яҳудада адамларды ҳәм ҳайўанларды көбейтемен+. 28Бурын Мен оларды қадағалап турған, суўырып таслап, ўайран қылған, аўдарып таслап, жер менен жексен еткен, басларына апат келтирген болсам, енди Мен қурыў ҳәм беккемлеў ушын оларға нәзер саламан, – дейди Жаратқан Ийе+. 29– Сол күнлерде адамлар былай деп айтпайтуғын болады:

„Әкелер қышқыл жүзим жейди,

Ал балалардың тиси қамасады“+.

30Енди ҳәр бир адам өз айыбы ушын өзи өледи. Ким қышқыл жүзим жесе, соның тиси қамасады»+.

Жаңа келисим

31«Мынадай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен Израил ҳәм Яҳуда халқы менен жаңа келисим дүземен+. 32Бул келисим Мен олардың ата-бабаларының қолынан услап, Мысыр елинен алып шыққан ўақтымда олар менен дүзген келисимдей болмайды. Мен олардың хожайыны болсам да, олар сол келисимди бузды, – дейди Жаратқан Ийе+.

33Бирақ сол күнлерден кейин, Израил халқы менен дүзетуғын келисимим мынаў, – дейди Жаратқан Ийе, – Мен Өз нызамымды олардың сана-сезимине орналастырып, жүреклерине жазып қояман. Мен олардың Қудайы боламан, олар Мениң халқым болады+. 34Буннан былай ҳеш ким өз достына ямаса өз туўысқанына: „Жаратқан Ийени танып бил“, – деп үйретпейтуғын болады. Себеби кишкенесинен үлкенине дейин ҳәммеси Мени таныйтуғын болады, – дейди Жаратқан Ийе. – Мен олардың қылмысларын кеширемен, гүналарын қайтып есиме алмайман»+.

35Күндиз жақты болсын деп, қуяшты берген, түнде жарық болсын деп, ай ҳәм жулдызларға қағыйда берген, толқынларының шуўылдасыўы ушын теңизди өшегистирген Жаратқан Ийе, аты Әлемниң Жаратқан Ийеси болған былай дейди:+

36«Егер бул қағыйдалар Мениң алдымда ҳәрекеттен тоқтаса, – дейди Жаратқан Ийе, – онда Израил нәсили де миллет болыўдан мәңгиге айырылады»+.

37Жаратқан Ийе былай дейди: «Жоқарыдағы аспанды өлшеўге болмайтуғындай, төмендеги жердиң тийкарын табыў мүмкин болмайтуғындай, ислеген барлық ислери ушын, пүткил Израил нәсилин Мен де тәрк ете алмайман, – дейди Жаратқан Ийе+.

38Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – Хананел минарасынан Мүйеш дәрўазасына шекем қала Мен ушын қайта қурылады+. 39Жерди өлшейтуғын жип сол жерден туўры Гареб төбешигине дейин созылып, Гоаға бурылады. 40Өли денелер ҳәм күллер тасланған пүткил ойпатлық, Кидрон сайына шекемги барлық атызлар, шығыстағы Ат дәрўазасының мүйешине шекемги жерлер Жаратқан Ийе ушын мухаддес болады. Қала енди ҳеш қашан ўайран қылынбайды ҳәм қуламайды»+.

32

Еремияның атыз сатып алыўы

32^1Яҳуда патшасы Седекияның патшалығының оныншы жылында Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти. Сол жылы Набуходоносордың патшалығының он сегизинши жылы еди+. 2Сол ўақытта Бабилония патшасының ләшкерлери Ерусалимди қамал қылып турған, ал пайғамбар Еремия Яҳуда патшасының сарайындағы сақшылар ҳәўлисинде қамақта сақланып атырған еди+. 3Яҳуда патшасы Седекия оны қамап қойып, сен не ушын булай пайғамбаршылық еттиң деди: «Жаратқан Ийе былай дейди: Мен бул қаланы Бабилония патшасының қолына беремен, ол қаланы басып алады. 4Яҳуда патшасы Седекия калдейлердиң қолынан қутыла алмайды, ол Бабилония патшасының қолына тапсырылады ҳәм оны өз көзлери менен көрип, оның менен жүзбе-жүз сөйлеседи. 5Ол Седекияны Бабилонға алып кетеди. Мен Седекияға кеўил аўдармағанымша, ол сол жерде қалады, – дейди Жаратқан Ийе, – Калдейлерге қарсы гүрессеңиз де, жеңиске ериспейсиз»+.

6Еремия былай деп жуўап берди:

– Маған Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти: 7«Ағаң Шаллумның улы Ханамел келип, саған: „Мениң Анатоттағы атызымды сатып ал. Мениң ең жақын ағайиним болғаның себепли, оны сатып алыўға ҳақың бар ҳәм буған миннетлисең“, – дейди»+.

8Соңынан Жаратқан Ийениң айтқанындай, ағамның улы Ханамел сақшылар ҳәўлисине, маған келип: «Бенямин жери аймағындағы Анатоттағы атызымды сатып ал. Оны сатып алып, өз ўазыйпаңды орынла. Оны сатып алса», – деди. Сонда мен бул сөздиң Жаратқан Ийеден түскенин билдим+. 9Кейин мен Анатоттағы атызды ағамның улы Ханамелден сатып алдым. Оған он жети шекел[*] гүмисти өлшеп бердим. 10Алды-сатты шәртнамасына қол қойып, мөримди бастым ҳәм гүўаларды шақырып, гүмисти өлшеп бердим. 11Мен нызам-қағыйдалары жазылған мөрленген шәртнаманың түп нусқасын ҳәм мөрленбеген бир нусқасын алып, 12бул алды-сатты шәртнамасын ағамның улы Ханамелдиң, оған қол қойған гүўалардың ҳәм сақшылар ҳәўлисинде мениң менен қамақта отырған барлық яҳудийлердиң көз алдында Махсеяның ақлығы Нерияның улы Барухқа бердим+. 13Олардың көз алдында Барухқа былай деп тапсырма бердим: 14«Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Бул алды-сатты шәртнамасының мөрленген ҳәм мөрленбеген нусқаларын алып, узақ ўақыт сақланыўы ушын, ылай гүзеге салып қой. 15Себеби Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Бул жерде және үйлер, атызлар ҳәм жүзимзарлар сатып алынады».

Еремияның дуўасы

16Алды-сатты шәртнамасын Нерия улы Барухқа берип болып, Жаратқан Ийеге дуўа еттим:

17«О, Қудай Ийе! Уллы қүдиретиң ҳәм созылған қолың менен Сен көклерди ҳәм жерди жараттың. Саған мүмкин емес нәрсениң өзи жоқ+. 18Сен мыңыншы әўладқа шекем мийрим көрсетесең, бирақ әкелериниң айыпларының жазасын балаларына тарттырасаң. Уллы ҳәм күшли Қудай, Сениң атың – Әлемниң Жаратқан Ийеси+. 19Сениң нийетлериң уллы ҳәм ислериң қүдиретли. Сен адамзаттың жолларының ҳәммесин көрип турасаң, ҳәр бир адамға тутқан жолына, исиниң мийўесине жараса қайтарасаң+. 20Сен Мысырда белгилер ҳәм кәраматлар көрсеттиң. Ҳәзирге дейин буларды Израилда ҳәм адамзат арасында көрсетип, ҳәзирги күнге шекем Өзиңди даңққа бөледиң+. 21Белгилер ҳәм кәраматлар менен, күшли ҳәм созылған қолың менен ҳәм уллы айбатың менен халқың Израилды Мысыр жеринен алып шықтың+. 22Ата-бабаларына беремен деп ант ишкен бул жерди, сүт ҳәм пал ағып турған жерди оларға бердиң+. 23Олар келип, сол жерди ийелеп алды. Бирақ Саған қулақ аспады, Сениң Нызамыңа сай жасамады ҳәм Сен буйырған ислерди қылмады. Сонлықтан Сен бул апатлардың ҳәммесин олардың басына жаўдырдың+.

24Қара, душпанлар қаланы қолға киргизиў ушын топырақ үймекте. Қылыш, ашлық ҳәм иллет себепли қала өзине ҳүжим қылған калдейлердиң қолына түсти. Көрип турғаныңдай, айтқанларың жүзеге асты+. 25О Қудай Ийе, қала калдейлердиң қолына берилген болса да, Сен маған: Гүўалардың қатнасыўында гүмиске атыз сатып ал, – дедиң».

Қудайдың жуўабы

26Буннан кейин Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:+

27– Мен – пүткил адамзаттың Қудайы Жаратқан Ийемен. Маған мүмкин емес нәрсениң өзи бар ма? 28Сонлықтан Жаратқан Ийе болған Мен былай деймен: Мен бул қаланы калдейлерге ҳәм Бабилония патшасы Набуходоносорға беремен. Олар қаланы қолға алады. 29Бул қалаға ҳүжим қылатуғын калдейлер келип, оған от қояды. Үшеклеринде Баал бутына хош ийисли түтеткилер түтеткен ҳәм басқа қудайларға ишимлик садақаларын қуйып, Мениң қәҳәримди келтирген адамлардың үйлерин толық өртеп жибереди+.

30Израил ҳәм Яҳуда халқы жаслығынан Мениң нәзеримде жаўыз болған ислерди иследи. Аўа, Израил халқы қолларының иси менен бәрқулла Мениң ғәзебимди келтирди, – дейди Жаратқан Ийе+. 31– Бул қала бина болғаннан баслап, бүгинге дейин қала халқы Мениң ғәзебимди келтирди. Сонлықтан оны дәргайымнан қуўып жиберемен. 32Израил ҳәм Яҳуда халқы, олардың патшалары, ҳәмелдарлары, руўханийлери, пайғамбарлары, Яҳуда ҳәм Ерусалим турғынлары – барлығы жаўыз ислер ислеп, Мениң ғәзебимди келтирди+. 33Олар Маған жүзин емес, ал арқасын қаратты. Мен оларға зинҳарлап үйреттим, бирақ олар тыңламады, тәрбиямды алмады, нәсиятымды қабыл етпеди. 34Мениң атым менен аталатуғын Үйге жеркенишли затларын қойып, оны ҳарамлады+. 35Ул ҳәм қызларын Молох бутына арнап отта жағып қурбанлыққа бериў ушын, Баалға арнап Бен-Ҳинном ойпатлығына сыйыныў орынларын қурды. Бундай жеркенишли исти қылып, Яҳуданың гүнаға батыўын Мен буйырмағанман, ҳәтте, бул қыялыма да келмеген+.

36Бирақ сизлер: «Қылыш, ашлық ҳәм иллет себепли Бабилония патшасына бериледи», – деп айтқан бул қала туўралы Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди:+
37Мен халқымды қәҳәрим, ғәзебим ҳәм ашыўым менен ҳәмме жерге тарқатып жиберген едим, енди оларды жыйнап аламан. Оларды қайтарып бул жерге алып келип, қәўипсизликте жасатаман+. 38Олар Мениң халқым болады, Мен де олардың Қудайы боламан+. 39Олар бәрқулла Меннен қорқып жасайтуғын бир мақсетке бағдарланған жол беремен. Бул олардың өзлери ушын да, өзлеринен кейинги балалары ушын да жақсы болады+. 40Мен олар менен мәңгилик келисим дүземен. Оларға жақсылық қылыўдан қашпайман. Меннен жүз бурып кетпеўи ушын, олардың жүрегине Өзимнен қорқыў сезимин салып қояман+. 41Мен оларға қуўаныш пенен жақсылық қыламан, садықлық пенен шын жүректен ҳәм жан-тәним менен оларды усы жерге орналастыраман+.

42Жаратқан Ийе былай дейди: Бул халықтың басына уллы апатшылықларды қалай салған болсам, оларға ўәде еткен жақсылықларды да солай жаўдыраман+. 43Сизлердиң: «Калдейлерге берилип, адамсыз ҳәм ҳайўансыз қаңырап қалған жер», – деп айтып жүрген бул жерде және де атызлар сатып алынады. 44Бенямин жеринде, Ерусалимниң айланасындағы жерлерде, Яҳуда далаларында, таўлы аймақларда, батыстағы таў етеклеринде ҳәм Негеб жерлеринде атызлар гүмиске сатып алынып, шәртнамаларға қол қойылып, мөр басылып, гүўалар шақырылады. Себеби Мен олардың бурынғы абаданшылығын қайта тиклеймен, – дейди Жаратқан Ийе+.

33

Халықтың абадан келешектен үмит етиўи

33^1Еремия еле сақшылар ҳәўлисинде қамақта сақланып атырған ўақытта, оған Жаратқан Ийеден екинши рет сөз түсти:+

2– Исти жобаластырып, оны ислейтуғын ҳәм жүзеге асыратуғын, аты Жаратқан Ийе болған Жаратқан Ийе былай дейди: 3Мени шақыр, жуўап беремен. Сен билмеген уллы ҳәм жумбақлы сырларды саған айтаман+.

4Қалаға тақап үйилген топырақтан ҳәм қылыштан қорғаныў ушын бузылған бул қаладағы үйлер ҳәм Яҳуда патшаларының сарайлары ҳаққында Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди:+
5Сизлер калдейлер менен урысасыз, бирақ олар үйлериңизди Мениң қәҳәрим ҳәм ғәзебим менен қырып тасланған өли денелерге толтырады. Олардың ислеген барлық жаўызлықлары ушын, Мен бул қаладан жүзимди жасырдым. 6Солай болса да, бул қалаға және шыпа берип, оны саўалтаман. Мен Өз халқымды емлеймен. Оларға шексиз абаданшылық ҳәм парахатшылық беремен+. 7Мен Яҳуданың ҳәм Израилдың бурынғы абаданшылығын қайта тиклеймен, оларды бурынғыдай қайта бина қыламан+. 8Оларды алдымда ислеген барлық гүналарынан тазалайман ҳәм Маған қарсы бас көтерип, ислеген барлық айыпларын кеширемен+. 9Дүньядағы барлық миллетлер оларға ислеген ҳәмме жақсылықларымды еситеди ҳәм бул қала жер бетиндеги барлық халықлар алдында Маған қуўаныш, алғыс, атақ-абырай ҳәм даңқ алып келеди. Ерусалимге ислеген ҳәмме жақсылықларым ҳәм берген парахатшылығым туўралы еситип, бул миллетлер қорқып титиреседи.

10Жаратқан Ийе былай дейди: Сизлер: «Бул орын ўайран болып, адамсыз ҳәм ҳайўансыз шөлге айланады», – дедиңиз. Бирақ адамсыз ҳәм ҳайўансыз босап қалған Яҳуда қалаларында ҳәм Ерусалим көшелеринде+
11шадлық ҳәм қуўаныш сеслери, келин ҳәм күйеў сести, Жаратқан Ийениң Үйине миннетдаршылық қурбанлықларын алып келгенлердиң былай деген даўыслары еситиледи:

«Әлемниң Жаратқан Ийесин тәрийиплең!

Ол ийгиликли, садықлығы мәңги даўам етеди».

Өйткени Мен бул жердиң бурынғы абаданшылығын қайта тиклеймен, – дейди Жаратқан Ийе+.

12Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Адамсыз ҳәм ҳайўансыз босап қалған бул жерде, оның барлық қалаларында және шопанлардың өз сүриўлерин бағатуғын жайлаўлары болады. 13Таўлы үлкедеги қалаларда, батыстағы таў етеклеринде, Негебте, Бенямин жерлеринде, Ерусалим әтирапындағы ҳәм Яҳуда қалаларындағы аймақларда шопанлар және қойларын санайтуғын болады, – дейди Жаратқан Ийе.

14Сондай күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе, – Израил ҳәм Яҳуда халқы ҳаққында айтқан қайырлы ўәделеримди орынлайман. 15Сол күнлерде ҳәм сол ўақытта Мен Даўыттың нәсилинен әдил бир шақаны өсирип шығараман. Ол жер бетинде әдалат ҳәм әдилликти жүзеге асырады+. 16Сол күнлерде Яҳуда қутқарылады, Ерусалим қәўипсизликте жасайды. Оны «Жаратқан Ийе – әдиллигимиз», деп атайды+.

17Себеби Жаратқан Ийе былай дейди: Даўыттың нәсилинен Израил тахтында отыратуғынлардың изи үзилмейди+. 18Алдымда жандырылатуғын қурбанлықларды беретуғын, ғәлле садақаларын жандыратуғын ҳәм қурбанлық шалатуғын Лебий әўладынан болған руўханийлер ҳеш қашан жоқ болып қалмайды.

19Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:+

20– Жаратқан Ийе былай дейди: Егер ким де ким Мениң күндиз ҳәм түн менен дүзген келисимимди бузып, олардың тәртибин өзгерте алса, 21онда Мен, қулым Даўыт пенен дүзген келисимимди бузып, Даўыттың нәсилин тахттан түсиремен. Сондай-ақ, Маған хызмет қылып атырған Лебий урпақлары менен де дүзген келисимим бузылған есапланады+. 22Мен қулым Даўыттың урпақларын ҳәм алдымда хызмет ететуғын лебийлилерди аспандағы жулдызлардай, теңиз жағасындағы қумлардай сан-санақсыз етип көбейтемен+.

23Еремияға Жаратқан Ийеден және сөз түсти:

24– Мына халықтың: «Жаратқан Ийе Өзи таңлап алған еки патшалықтан да ўаз кешти», – деп айтып жүргенин көрмедиң бе? Олар енди Мениң халқымды кемситип, ҳәтте, оны миллет деп атаўға арланып атыр. 25Жаратқан Ийе былай дейди: Ҳақыйқаттан да, Мен түн ҳәм күн менен келисим дүздим, көклердиң ҳәм жердиң тәртибин белгилеп бердим+. 26Сондай-ақ Яқыптың ҳәм қулым Даўыттың нәсилинен ҳеш қашан ўаз кешпеймен. Ибрайым, Ысақ ҳәм Яқып нәсили үстинен Даўыттың урпақларынан бирин ҳүкимдар етип қойыўды даўам етемен. Мен халқымның бурынғы абаданшылығын қайта тиклеймен, оларға реҳим қыламан+.

34

Седекия ушын хабар

34^1Бабилония патшасы Набуходоносор өзиниң барлық ләшкерлери, қол астындағы жерлердиң барлық патшалықлары ҳәм халықлары менен бирге Ерусалим ҳәм оның дөгерегиндеги қалаларға қарсы урысып атырған ўақытта, Жаратқан Ийеден Еремияға сөз түсти:+

2– Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Яҳуда патшасы Седекияға барып айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Мен бул қаланы Бабилония патшасы Набуходоносордың қолына тапсыраман. Ол қалаға от қояды+. 3Сен оның қолынан қутыла алмайсаң, сөзсиз тутып алынып, оған тапсырыласаң. Сен Бабилония патшасын өз көзлериң менен көресең, оның менен жүзбе-жүз сөйлесесең. Сен Бабилонға алып кетилесең+.

4Деген менен, Яҳуда патшасы Седекия, Жаратқан Ийениң мына сөзин де тыңла, Сен туўралы Жаратқан Ийе былай дейди: Сен қылыштан қаза таппайсаң, 5тынышлық пенен көз жумасаң. Саған дейинги болған патшалардың, ата-бабаларыңның ҳүрметине қалай от жағылған болса, сениң ҳүрметиңе де солай от жағылып: Ўай-ўай тақсырым! – деп жоқлаў айтылады. Буны Мен, Жаратқан Ийе айтып атырман»+.

6Еремия пайғамбар булардың ҳәммесин Ерусалимдеги Яҳуда патшасы Седекияға айтып берди. 7Сол ўақытта Бабилония патшасының ләшкерлери Ерусалим менен, Яҳуданың еле тәслим болмаған қалалары Лахиш ҳәм Азеқа менен урысып атырған еди. Яҳуданың қорғанлы қалаларынан тек усылар қалған еди+.

Қул нызамының бузылыўы

8Седекия патша Ерусалимдеги пүткил халық пенен келисим дүзип, қулларды азат етиўди жәриялағаннан кейин, Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти. 9Бул келисим бойынша, ҳәр бир адам өзиниң еврей қулын ҳәм шорысын азат етип, ҳеш ким артық өз туўысқаны болған яҳудалыны қуллықта усламаўы тийис еди+. 10Пүткил басшылар ҳәм халық бул келисимге бойсынып, өзлериниң қул ҳәм шорыларын азат етиўге ҳәм оларды буннан былай қуллықта усламаўға ыразы болды ҳәм оларды азатлыққа шығарды. 11Бирақ кейин пикиринен қайтып, азатлыққа шығарған қулларын ҳәм шорыларын мәжбүрлеп алып келип, оларды және қулға айландырды.

12Сонда Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

13– Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Мен ата-бабаларыңызды Мысырдан, қул болған жеринен алып шыққанымда, олар менен келисим дүзип:+
14«Өзлерин сизлерге қул етип сатып, алты жыл сизлерге хызмет еткен еврей туўысқаныңызды жетинши жылы азатлыққа шығарың», – деген едим. Бирақ ата-бабаларыңыз Мени тыңламады, қулақ аспады+. 15Енди сизлер тәўбе қылып, ҳәр бириңиз өз туўысқаныңыздың азатлығын жәриялап, Мениң нәзеримде туўры болған исти иследиңиз. Мениң атым менен аталған Үйде, алдымда турып келисим дүздиңиз. 16Кейин сөзиңизден танып, Мениң атыма дақ түсирдиңиз. Сизлер азат еткеннен кейин, өзлери қәлеген жерге кеткен қул ҳәм шорыларыңызды қайтарып алып келип, қул болыўға мәжбүрледиңиз.

17Сонлықтан Жаратқан Ийе былай дейди: Маған қулақ салмадыңыз, ҳәр бириңиз туўысқаныңызды ҳәм қоңсыңызды босатып жибермедиңиз. Сол себепли Мен сизлерди қылыш, иллет ҳәм ашлыққа қарай босататуғынымды жәриялайман, – дейди Жаратқан Ийе. – Сизлерди көрген жер жүзиндеги барлық патшалықлардың ҳүрейи ушады+. 18Келисим дүзгенде тананы екиге бөлип, оның арасынан өткен едиңиз. Мен келисимимди бузып, алдымда дүзген келисим шәртлерин орынламағанларды сол тана киби екиге бөлемен. 19Тананың еки бөлеги арасынан өткен Яҳуда ҳәм Ерусалим басшыларын, сарай хызметкерлерин, руўханийлерин ҳәм бул жердиң пүткил халқын 20душпанларының ҳәм жанын алмақшы болғанлардың қолына беремен. Олардың денелери аспандағы қусларға ҳәм жердеги ҳайўанларға жем болады+.

21Яҳуда патшасы Седекияны ҳәм оның ҳәмелдарларын олардың душпанларына ҳәм жанын алмақшы болғанлардың қолына, сизлерден шегинген Бабилония патшасының ләшкерлерине тапсыраман+. 22Мен буйрық берип, – дейди Жаратқан Ийе, – бабилониялыларды бул қалаға қайтып алып келемен. Олар қалаға ҳүжим етип, оны қолға алады ҳәм жағып жибереди ҳәм Мен Яҳуда қалаларын адам жасамайтуғын шөлге айландыраман+.

35

Еремия ҳәм Рехаб нәсили

35^1Яҳуда патшасы Иошияның улы Еҳояким ҳүкимдарлық қылған дәўирде Еремияға Жаратқан Ийеден мына сөз түсти:+

2– Рехабтың урпақларына барып, олар менен сөйлес. Оларды Жаратқан Ийениң Үйиниң бир бөлмесине алып келип, ишиў ушын шарап бер+.

3Мен Хабассинияның ақлығы Еремияның улы Язанияны, оның туўысқанлары менен балаларын ҳәм Рехабтың урпақларын ертип, 4Қудайдың адамы болған Игдалия улы Хананның улларының Жаратқан Ийениң Үйиндеги бөлмесине алып бардым. Бул бөлме басшылардың бөлмесиниң қапталында, лаўазымлы руўханий Шаллум улы Маасеяның бөлмесиниң жоқарысында еди. 5Кейин Рехабтың урпақларының алдына шарап толы гүзелер менен кеселерди қойып, оларға:

– Шараптан ишиңлер, – дедим. 6Бирақ олар былай деп жуўап берди:

– Бизлер шарап ишпеймиз. Себеби бабамыз Рехаб улы Ионадаб былай деп буйрық берген: «Өзлериң де шарап ишпең, әўладларыңыз да ҳеш қашан шарап ишпесин+. 7Ҳеш қашан үй қурмаң, егин екпең, жүзим отырғызбаң. Булардан ҳеш бири сизлерде болмасын. Өйткени сизлер бәрқулла шатырларда жасаўыңыз тийис. Сонда көшип-қонып жүрген жерлериңизде узақ өмир көресиз». 8Бизлер бабамыз Рехаб улы Ионадабтың барлық буйрықларын орынлап келемиз. Өзлеримиз де, ҳаялларымыз да, ул-қызларымыз да ҳеш қашан шарап ишпеймиз. 9Жасаў ушын үйлер қурмадық. Бизлерде жүзимзар да, егислик атыз да, егин де жоқ. 10Бизлер шатырларда жасаймыз. Бабамыз Ионадабқа қулақ асып, оның буйрықларын орынлап келемиз. 11Бирақ Бабилония патшасы Набуходоносор бул елге ҳүжим қылғанда, бизлер «арамлылардың ҳәм калдейлердиң ләшкерлеринен қашып, Ерусалимге барамыз» – деп шештик. Сол себепли ҳәзир де Ерусалимде жасап атырмыз+.

12Сонда Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

13– Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Барып, Яҳуда халқы менен Ерусалим турғынларына былай деп айт: «Сизлер Мениң сөзлеримди тыңлаўды қашан үйренесиз? – дейди Жаратқан Ийе. 14– Рехаб улы Ионадаб өз урпақларына шарап ишпеўди буйырды. Олар бабасының буйрығына бойсынып, усы күнге дейин шарап ишпейди. Ал Мен сизлерге қайта-қайта айтсам да, сизлер тыңламадыңыз. 15Мен қулларым болған пайғамбарлардың ҳәммесин алдыңызға жиберип: „Ҳәр бириңиз жаўыз жолларыңыздан қайтып, ис-ҳәрекетиңизди өзгертиң. Басқа қудайларға хызмет етиў ушын, оларға ермең. Сонда өзлериңизге ҳәм ата-бабаларыңызға берген жеримде жасайсызлар“, – дедим. Бирақ сизлер Мени тыңламадыңыз, Маған қулақ аспадыңыз+. 16Рехаб улы Ионадабтың урпақлары ата-бабаларының өзлерине берген буйрықларын орынлады, ал бул халық болса Мени тыңламады.

17Сонлықтан Израилдың Қудайы, Әлемниң Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Мен Өзим айтқан бәлелерди Яҳудада ҳәм Ерусалимде жасайтуғын ҳәр бир адамның басына жаўдыраман. Себеби Мен оларға айттым, олар тыңламады. Оларды шақырдым, жуўап бермеди»+.

18Рехаб урпағына болса, Еремия былай деди:

– Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Сизлер бабаңыз Ионадабтың буйрықларына бойсынып, оларға әмел қылып, өзлериңизге тапсырғанларының ҳәммесин орынладыңыз. 19Сонлықтан Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Рехаб улы Ионадабтың урпағынан Мениң алдымда хызмет ететуғын адамның изи үзилмейди».

36

Барухтың Ибадатханада орама қағазды оқыўы

36^1Яҳуда патшасы Иошия улы Еҳоякимниң патшалығының төртинши жылында Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:+

2– Орама қағаз алып, Иошияның дәўиринде сениң менен сөйлескен күнимнен баслап, усы күнге шекемги Израил, Яҳуда ҳәм пүткил миллетлер ҳаққында айтқанларымның ҳәммесин жазып қой+. 3Бәлким Яҳуда халқы басларына жаўдырмақшы болған барлық бәле-қадалар ҳаққында еситкенде, жаман жолынан қайтар, Мен де олардың айыпларын ҳәм гүналарын кеширермен+.

4Еремия Нерия улы Барухты шақырды. Барух Еремияның аўзынан Жаратқан Ийениң айтқан сөзлериниң ҳәммесин орама қағазға жазды+.

5Кейин Еремия Барухқа былай деп буйырды:

– Маған Жаратқан Ийениң Үйине кириў қадаған. 6Сонлықтан сен барып, мениң аўзымнан жазып алған Жаратқан Ийениң сөзлерин ораза күни Жаратқан Ийениң Үйинде халыққа даўыслап оқып бер. Оны өз қалаларынан келген пүткил Яҳуда халқына даўыслап оқып бер. 7Бәлким, олар Жаратқан Ийениң алдында жалбарынар, жаўыз жолларынан қайтар. Себеби Жаратқан Ийениң бул халыққа жәриялаған қәҳәр-ғәзеби уллы.

8Нерия улы Барух Еремия пайғамбардың тапсырмасын толық орынлады. Ол Жаратқан Ийениң Үйине барып, орама қағаздағы Жаратқан Ийениң сөзлерин оқыды.

9Яҳуда патшасы Иошия улы Еҳоякимниң патшалығының бесинши жылының тоғызыншы айында Ерусалимнен ҳәм Яҳуда қалаларынан келген барлық халық Жаратқан Ийениң алдында ораза жәриялаған еди+. 10Сонда Барух Жаратқан Ийениң Үйиниң Таза дәрўазасы жанындағы жоқарғы ҳәўлиде жайласқан Шафан улы хаткер Гемарияның бөлмесинде турып, орама қағаздан Еремияның сөзлерин пүткил халыққа даўыслап оқып берди+. 11Шафанның ақлығы Гемарияның улы Миха орама қағаздағы Жаратқан Ийениң сөзлерин еситкенде, 12патша сарайындағы хаткерлер бөлмесине барды. Ол жерде барлық басшылар: патша хаткери Элишама, Шемая улы Делая, Ахбор улы Элнатан, Шафан улы Гемария, Ханания улы Седекия ҳәм барлық сарай ҳәмелдарлары отырған еди+. 13Барух орама қағаздан халыққа оқып бергенде еситкен барлық сөзлерин Миха оларға айтып берди. 14Ҳәмелдарлар: «Халыққа оқып берген орама қағазды алып, кел», – деп айтыў ушын, Кушийдиң шаўлығы Шелемияның ақлығы Нетания улы Яҳудийди Барухқа жиберди. Нерия улы Барух орама қағазды алып, оларға келди. 15Ҳәмелдарлар Барухқа:

– Енди отырып, бизлерге де оқып бер, – деди. Барух оларға да оқып берди. 16Олар бул сөзлерди ақырына дейин тыңлағаннан соң, қорқысып, бир-бирине қарап, Барухқа:

– Бизлер патшаны сөзсиз бул сөзлерден хабардар қылыўымыз керек, – деди. 17Кейин олар Барухтан:

– Өтинемиз, бизлерге айт, Еремияның аўзынан шыққан бул сөзлердиң ҳәммесин сен қалай жазып алдың?

18Барух оларға былай деп жуўап берди:

– Ол бул сөзлердиң ҳәммесин маған айтып турды, мен оларды сыя менен орама қағазға жазып алдым. 19Сонда сарай ҳәмелдарлары Барухқа:

– Барып, Еремия екеўиңиз де жасырының. Қай жерде екениңизди ҳеш ким билмесин, – деди.

20Ҳәмелдарлар орама қағазды хаткер Элишаманың бөлмесинде қалдырып, патша сарайының ҳәўлисине барды ҳәм патшаға ҳәммесин баян қылды. 21Патша Яҳудийди орама қағазды алып келиўге жиберди. Яҳудий оны хаткер Элишаманың бөлмесинен алып келип, патшаға ҳәм оның жанында турған барлық ҳәмелдарларға оқып берди. 22Сол ўақытта, тоғызыншы айда патша қысқы сарайындағы от жанып турған ошақтың жанында отырған еди+. 23Яҳудий орама қағаздан үш ямаса төрт бөлекти оқып болыўдан, патша оларды хаткериниң пышағы менен кесип, отқа таслай берди. Ол орама қағаздың ҳәммесин жағып болғанша солай иследи. 24Бул сөзлерди еситкенде патша да, оның қасындағы хызметкерлердиң ҳеш бири де қорқпады, қайғырып кийимлерин жыртпады+. 25Элнатан, Делая ҳәм Гемария патшадан орама қағазды жағып жибермеўди өтинди, бирақ патша оларды тыңламады. 26Буның орнына патша шаҳзада Ерахмеелге, Азриел улы Сераяға ҳәм Абдеел улы Шелемияға Еремия пайғамбарды ҳәм хаткер Барухты тутып алып келиўди буйырды. Бирақ Жаратқан Ийе оларды жасырып қойды+.

27Еремияның аўзынан Барух жазып алған сөзлер жазылған орама қағазды патша жағып жибергеннен соң, Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

28– Басқа бир орама қағаз алып, оған биринши орама қағаздағы, Яҳуда патшасы Еҳояким жағып жиберген орама қағаздағы сөзлердиң бәрин жаз. 29Яҳуда патшасы Еҳоякимге болса, Жаратқан Ийе былай дейди деп айт: «Орама қағазда: „Бабилония патшасы сөзсиз келеди, бул жерди ўайран етип, адамларды ҳәм ҳайўанларды қырып таслайды“, – деп жазылғаны ушын Еремияға айбат етип қағазды өртеп тасладың+. 30Сонлықтан Жаратқан Ийе Яҳуда патшасы Еҳояким ҳаққында былай дейди: „Оның нәсилинен ҳеш ким Даўыттың тахтына отырмайды, денеси күндиздиң жәзийрама ыссысына, түнниң аязына тасланады+. 31Айыплары ушын оның өзин, урпақларын ҳәм хызметкерлерин жазалайман. Олар туўралы айтқан барлық апатшылықларды олардың өзлериниң, Ерусалим турғынлары менен Яҳуда халқының басына жаўдыраман. Себеби олар Маған қулақ аспады“».

32Еремия басқа орама қағаз алып, Нерия улы хаткер Барухқа берди. Барух Яҳуда патшасы Еҳояким отқа жаққан орама қағаздағы барлық сөзлерди Еремияның аўзынан жазып алды. Бирақ бул сөзлерге әўелгиге уқсаған көплеген сөзлер қосылған еди.

37

Еремия ҳәм патша Седекия

37^1Бабилония патшасы Набуходоносор Еҳоякимниң улы Ехонияның[*] орнына Иошия улы Седекияны Яҳуда елине патша етип қойды+. 2Бирақ патша да, оның ўәзирлери де, үлке халқы да Жаратқан Ийениң Еремия пайғамбар арқалы айтқан сөзлерине қулақ салмады+. 3Деген менен, патша Седекия Шелемия улы Еҳухал менен Маасея улы руўханий Сефанияны: «Өтинемен, бизлер ушын Қудайымыз Жаратқан Ийеге дуўа ет», – деп айтыў ушын Еремияға жиберди+.

4Еремия сол ўақытта халық арасында бийғам жасап атырған болып, еле зинданға тасланбаған еди+. 5Сол арада фараонның ләшкерлери Мысырдан шықты. Ерусалимди қамал қылып турған калдейлер бул хабарды еситкенде, Ерусалимнен шегинди+.

6Сонда Еремия пайғамбарға Жаратқан Ийеден сөз түсти:+

7– Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Меннен сораў ушын сизлерди Маған жиберген Яҳуда патшасына былай деп айтыңлар: «Сизлерге жәрдемге киятырған фараонның ләшкерлери өз елине, Мысырға қайтып кетеди. 8Ал калдейлер қайтып келип ҳүжим етеди, қаланы қолға алып, өртеп жибереди+.

9Жаратқан Ийе былай дейди: „Калдейлер сөзсиз бизлерден шегинеди“, – деп өзлериңизди алдамаңлар. Олар шегинбейди. 10Егер сизлер өзлериңизге қарсы урысқа шыққан калдейлердиң пүткил ләшкерлерин қырып тасласаңыз да, оларда тек жарадарлар қалған болса да, олар шатырларынан шығып келип, бул қаланы өртеген болар еди».

11Фараонның ләшкерлери себепли, калдейлердиң ләшкерлери артқа шегинген ўақытта, 12Еремия Бенямин жерине барып, халық арасындағы өзиниң пайына түскен жер үлесин алыў ушын Ерусалимнен кетпекши болды. 13Ол Бенямин дәрўазасына жеткенде, гүзетшилер баслығы Хананияның ақлығы Шелемия улы Ирия Еремияны услап алып:

– Сен не, калдейлерге қашып кетпекшимисең? – деди+.

14Еремия оған:

– Жалған, мен калдейлерге қашып кетпекши емеспен, – деди. Бирақ Ирия оны тыңламады ҳәм Еремияны услап, ўәзирлердиң алдына алып келди. 15Ўәзирлер Еремияға ашыўланып, оны сабады, кейин хаткер Ионатанның үйине қурылған зинданға таслады+. 16Еремия зинданға тасланып, ол жерде көп күнлерди өткерди.

17Бир күни патша Седекия адам жоллап, Еремияны сарайына алдырды. Патша өз сарайында жасырын түрде оннан:

– Жаратқан Ийеден қандай да бир сөз бар ма? – деп сорады.

Еремия оған:

– Бар, сиз Бабилония патшасының қолына түсесиз, – деп жуўап берди+.

18Кейин Еремия Седекия патшаға былай деди:

– Мени зинданға таслағандай, мен сизге, хызметкерлериңизге яки бул халыққа не қылдым? 19«Бабилония патшасы сизге, бул халыққа ҳүжим қылмайды», – деп пайғамбаршылық еткен пайғамбарларыңыз қаяқта+? 20Енди мени тыңлаң, тақсырым, өтиниш қылыўға рухсат бериң. Мени хаткер Ионатанның үйине қайтарып жибермең, болмаса, мен сол жерде өлип кетемен.

21Патша Седекия Еремияны сақшылар ҳәўлисине қамап қойыўды ҳәм қалада нан пүткиллей таўысылғанша, ҳәр күни оған нанбайханадан бир шөрек алып берип турыўды буйырды. Солай етип, Еремия сақшылар ҳәўлисинде қалды+.

38

Еремияның суў сақлағышқа тасланыўы

38^1Маттан улы Шефатия, Пашхур улы Гедалия, Шелемия улы Юхал ҳәм Малкия улы Пашхур Еремияның пүткил халыққа айтқан мына сөзлерин еситти:+
2«Жаратқан Ийе былай дейди: Бул қалада қалған адам қылыштан, ашлықтан ҳәм иллеттен өледи, ал калдейлер тәрепке өткен адам тири қалады, жанын қутқарып аман қалады+. 3Жаратқан Ийе былай дейди: Бул қала әлбетте Бабилония патшасының ләшкерлериниң қолына бериледи, ол қаланы басып алады»+.

4Сонда сарай ҳәмелдарлары патшаға:

– Бул адам өлтирилсин. Ол бул сөзлерди айтып, бул қалада қалған әскерлеримиздиң ҳәм пүткил халықтың руўхын түсирмекте. Бул адам халыққа жақсылық емес, ал жаманлық тилейди, – деди+.

5Патша Седекия оларға:

– Мине, ол сизлердиң қолыңызда, мен сизлерге қарсылық көрсетпеймен, – деди+.

6Олар Еремияны услап алып, патшаның улы Малкияның сақшылар ҳәўлисиндеги суў сақлағышқа арқан менен түсирди. Суў сақлағыш суўсыз болып, онда тек ылай бар еди. Еремия балшыққа батып қалды+. 7Патшаның сарай хызметкерлеринен бири, хабашстанлы Эбед-Мелех Еремияның суў сақлағышқа тасланғанын еситти. Сол ўақытта патша Бенямин дәрўазасы алдында отырған еди+. 8Эбед-Мелех патша сарайынан шықты да, патшаға барып:

9– Тақсыр, Еремияны суў сақлағышқа таслап, бул адамлар жаман ис қылыпты. Қалада нан қалмады, Еремия ол жерде аштан өледи, – деди+. 10Патша хабашстанлы Эбед-Мелехке:

– Қасыңа отыз адам ал да, өлип қалмасынан бурын, Еремия пайғамбарды суў сақлағыштан шығарып ал, – деп буйырды.

11Эбед-Мелех қасына адамларды алып, патша ғәзийнеханасының астындағы бөлмеге кирди ҳәм ол жерден гөне-көкси шүбереклер менен гөне-көкси кийимлерди таўып алып, оларды арқанға байлап, суў сақлағыштағы Еремияға түсирди. 12Кейин Еремияға:

– Арқан денеңе батпаўы ушын, мына гөне-көкси шүбереклер менен кийимлерди қолтығыңның астына қой, – деди.

Еремия солай иследи. 13Олар Еремияны арқанлар жәрдеминде суў сақлағыштан шығарып алды. Буннан кейин, Еремия сақшылар ҳәўлисинде қалды.

Седекияның Еремиядан және мәсләҳәт сораўы

14Патша Седекия адам жиберип, Еремия пайғамбарды Жаратқан Ийениң Үйиниң үшинши есигиниң алдына алып келтирди. Патша Еремияға:

– Мен сеннен бир нәрсе сорайжақпан, меннен ҳеш нәрсени жасырма, – деди. 15Еремия Седекияға:

– Егер ырасын айтсам, мени өлтирмес пе едиңиз? Мәсләҳәт бергеним менен мени тыңламайсыз, – деди.

16Бирақ патша Седекия жасырын түрде ант ишип, Еремияға:

– Бизге жан берген тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: сени өлтирмеймен ҳәм жаныңа қаслық қылмақшы болғанлардың қолына тапсырмайман, – деди. 17Соннан кейин, Еремия Седекияға былай деди:

– Израилдың Қудайы, Әлемниң Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: «Егер Бабилония патшасының ҳәмелдарларына тәслим болсаң, жаның тири қалады, бул қала да өртеп жиберилмейди, өзиң де, үй-ишиң де аман қаласыз+. 18Бирақ егер Бабилония патшасының ҳәмелдарларына тәслим болмасаң, бул қала калдейлердиң қолына бериледи, олар қаланы өртеп жибереди, өзиң де олардың қолынан қашып қутыла алмайсаң»+.

19Патша Седекия Еремияға:

– Мен калдейлер тәрепке өткен яҳудийлерден қорқаман. Калдейлер мени олардың қолына тапсырса, олар мени хорлайды, – деди+.

20Еремия патшаға былай деди:

– Яқ, оларға тапсырмайды. Айтқанларымды ислеп, Жаратқан Ийениң сөзине қулақ салсаңыз, тири қалып, абадан турмысқа ерисесиз+. 21Егер тәслим болыўдан бас тартсаңыз, Жаратқан Ийе маған мынаны аян етти: 22Мине, Яҳуда патшасының сарайында қалған барлық ҳаяллар Бабилония патшасының әскербасысына алып кетиледи. Сол ҳаяллар сизге былай дейди:

«Исенген досларыңыз,
Сизди алдап, жеңип кетти,
Батпаққа батты аяқларыңыз,
Олар сизди таслап кетти»+.

23Сизиң барлық ҳаялларыңыз бенен балаларыңыз калдейлерге бериледи. Сиз де олардың қолынан қашып қутыла алмайсыз, Бабилония патшасының қолына түсесиз. Бул қала болса, өртеп жибериледи+.

24Кейин Седекия Еремияға былай деди:

– Сөйлескенимиз туўралы ҳеш ким билмесин, болмаса өлесең. 25Егер ҳәмелдарлар мениң сениң менен сөйлескенимди еситип, саған келип: «Патша менен нелер туўралы сөйлескениңди жасырмай айт, болмаса өлесең», – десе, 26сен оларға: «Мени Ионатанның үйине қайтарып жиберме, болмаса, мен ол жерде өлип қаламан, деп патшаға жалбарындым деп айт», – деди+.

27Барлық ҳәмелдарлар келип, Еремияны сораўға тутты. Ол да патша буйырғанындай етип жуўап берди. Патшаға айтылғанлардан ҳеш кимниң хабары болмағанлықтан, олар үндемей қайтып кетти. 28Ерусалим қолға алынған күнге дейин, Еремия сақшылар ҳәўлисинде қалды.[*]

39

Ерусалимниң қулаўы

39^1•Яҳуда патшасы Седекияның ҳүкимдарлығының тоғызыншы жылының оныншы айында Бабилония патшасы Набуходоносор пүткил әскерлери менен Ерусалимге жүрис қылып, оны қамалға алды+. 2Седекияның патшалығының он биринши жылының оныншы айының тоғызыншы күни дийўал бузылды+. 3Ерусалим қолға алынғанда, Бабилония патшасының барлық ҳәмелдарлары ишке кирип, Ортаңғы дәрўаза жанында отырды. Олар: Нергал-Шаресер, Самгар-Небо, әскерий ўәкил Сарсехим, бас мәсләҳәтши Нергал-Шаресер ҳәм патшаның барлық ҳәмелдарлары еди.

4Яҳуда патшасы Седекия ҳәм оның барлық әскерлери оларды көргенде, түнде патшаның бағының жанындағы, еки дийўал арасындағы дәрўаза арқалы шығып, Иордан тегислигине қарай қашып кетти. 5Бирақ калдей әскерлери оларды қуўып, Ерихо тегислигинде изинен жетти ҳәм Седекияны услап, тутқынға алды да, Хамат үлкесиниң Рибла қаласында болған Бабилония патшасы Набуходоносорға алып барды. Сол жерде патша Седекияның үстинен ҳүким шығарды+. 6Бабилония патшасы Риблада Седекияның улларын көз алдында баўызлатты. Және де, ол Яҳуданың барлық ақсүйеклерин де баўызлатты. 7Буннан кейин, Седекияның көзлерин ойдырды, Бабилонға алып кетиў ушын оны қола шынжыр менен байлатты+.

8Калдейлер патшаның сарайын, халықтың үйлерин өртеп, Ерусалим дийўалларын қулатты+. 9Сақшылар баслығы Набузарадан қалада аман қалған адамларды ҳәм Бабилония патшасы тәрепке өткен қашқынларды қалған халық пенен бирге Бабилонияға тутқын қылып алып кетти+. 10Бирақ Набузарадан ҳеш нәрсеси жоқ бийшараларды Яҳуда жеринде қалдырып, сол ўақытта оларға жүзимзарлар ҳәм атызлар берди.

11Бабилония патшасы Набуходоносор сақшылар баслығы Набузараданға Еремия туўралы мынадай буйрық берди: 12«Оны услап алып, көзқулақ бол. Оған ҳеш қандай зыян келтирме, не сораса, соны исле».

13Патша сақшыларының баслығы Набузарадан, әскерий ўәкил Набушазбан, бас мәсләҳәтши Нергал-Шаресер ҳәм Бабилония патшасының барлық ҳәмелдарлары 14адам жоллап, Еремияны сақшылар ҳәўлисинен алдыртты. Олар Шафанның ақлығы Ахиқамның улы Гедалияға Еремияны үйине алып кетиўди тапсырды. Солай етип, Еремия өз халқы арасында қалды+.

15Қараўыллар ҳәўлисинде қамақта болған ўақтында, Еремияға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түскен еди:+

16– Барып, хабашстанлы Эбед-Мелехке айт: «Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мен бул қала туўралы айтқан сөзлеримди жақсылық пенен емес, ал жаманлық пенен жүзеге асыраман. Булар сениң көз алдыңда әмелге асады+. 17Бирақ сол күни Мен сени қутқараман, – дейди Жаратқан Ийе. – Сен өзиң қорқып жүрген адамларыңның қолына түспейсең+. 18Мен сени қутқараман. Сен қылыштан қаза таппайсаң, Маған үмит артқаның ушын, жаның өзиңе олжа болады, – дейди Жаратқан Ийе»+.

40

Еремия Гедалияның қасында болады

40^1Бабилонияға сүргин етилген пүткил Ерусалим ҳәм Яҳуда тутқынлары менен бирге Еремия да шынжыр менен байланып, Рамаға алып барылды. Ол жерде сақшылар баслығы Набузарадан Еремияны таўып, оны босатты. Сонда Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти+. 2Сақшылар баслығы Еремияны қасына шақырып алып, оған былай деди:

– Қудайың Жаратқан Ийе бул елге апатшылық жаўдыражағын айтқан екен+. 3Мине, оны жаўдырып, айтқанындай қылды. Булардың ҳәммеси Жаратқан Ийеге қарсы гүна ислегениңиз ҳәм Оған қулақ салмағаныңыз себепли болып отыр+. 4Бүгин мен сени қолыңдағы шынжырлардан азат етемен. Егер мениң менен Бабилонға кетиўди қәлесең, жүр, мен саған көзқулақ боламан. Егер кетиўди қәлемесең, онда қал. Мине, пүткил ел алдыңда жатыр. Қай жаққа кетиўди қәлесең, яки қай жаққа кетиўди нәзериңде туўры деп тапсаң, сол жерге кете бер.

5Еремия жуўап берип үлгермей-ақ, Набузарадан сөзин даўам етти:

– Бабилония патшасы тәрепинен Яҳуда қалаларына ҳәким етип қойылған Шафанның ақлығы Ахиқам улы Гедалияның жанына бар. Оның менен бирге халық арасында жасай бер. Ямаса қай жаққа кетиўди қәлесең, сол жаққа кет.

Сақшылар баслығы оған азық-аўқат ҳәм саўғалар берип, босатып жиберди+.

6Еремия Миспадағы Ахиқамның улы Гедалияның жанына кетти. Миспаға барып, оның менен бирге елде қалған халықтың арасында жасады+.

Яҳуда ҳәкими Гедалия

7•Далаларда бой тасалап қалған барлық әскербасылар ҳәм олардың адамлары Бабилония патшасының Ахиқам улы Гедалияны ҳәким қылып қойғанын ҳәм сүргинге алып кетилмеген жарлы еркеклерди, ҳаялларды ҳәм балаларды оған тапсырғанын еситти+. 8Сонда Нетания улы Исмайыл, Қареах уллары Юханан менен Ионатан, нетофалы Танхумет улы Серая, нетофалы Эфай уллары, маахалы Езания ҳәм олардың әскерлери Миспаға Гедалияға келди+. 9Шафанның ақлығы Ахиқам улы Гедалия оларға ҳәм олардың әскерлерине ант ишип, былай деди:

– Калдейлерге хызмет етиўден қорқпаң. Елге орналасып алып, Бабилония патшасына хызмет етиң, сонда абадан турмысқа ерисесиз. 10Мен бул жерге келетуғын калдейлерге ўәкиллик қылыў ушын Миспада жасап қаламан. Сизлер шарап, жазғы мийўелер ҳәм зәйтүн майын жыйнап, сақлап қойыңлар да, өзлериңиз орналасып алған қалаларда жасай бериңлер.

11Моабта, аммонлардың арасында, Эдомда ҳәм басқа еллерде жасап атырған яҳудийлердиң ҳәммеси Бабилония патшасы Яҳудада бир топар адамларды қалдырғанын, оларға Шафанның ақлығы Ахиқамның улы Гедалияны ҳәким қылып қойғанын еситти. 12Олардың ҳәммеси сүргин қылынған жерлердиң бәринен Яҳуда жерине, Миспаға, Гедалияның алдына қайтып келди. Олар сол жерде көп мийўе жыйнап, мол шарап таярлады.

13Қареах улы Юханан менен шөл даладағы әскербасылар Миспадағы Гедалияға келип,+
14оған:

– Аммонлардың патшасы Баалистиң сизди өлтириў ушын Нетания улы Исмайылды жибергенинен хабарыңыз бар ма? – деди. Бирақ Ахиқам улы Гедалия буған исенбеди. 15Кейин Қареах улы Юханан Миспада жасырын түрде Гедалияға:

– Келиң, мен барып, Нетания улы Исмайылды өлтирейин, буны ҳеш ким билмейди. Не ушын сизди өлтириўине, қасыңызға жыйналғанлардың тарқап кетиўине ҳәм Яҳудада қалғанлардың набыт болыўына жол қойыўымыз керек? – деди. 16Бирақ Ахиқам улы Гедалия Қареах улы Юхананға:

– Булай ислеме, сен Исмайыл туўралы жалған айтып турсаң, – деди.

41

Исмайылдың Гедалияны өлтириўи

41^1Жетинши айда патша әўладынан ҳәм патшаның ўәзирлеринен бири болған Элишаманың ақлығы Нетанияның улы Исмайыл он адамы менен Миспадағы Ахиқам улы Гедалияға келди. Олар Миспада бирге ишип-жеп отырғанда,+
2Нетания улы Исмайыл менен оның жанындағы он адам орынларынан турды да, Бабилония патшасы сол елге ҳәким қылып қойған Шафанның ақлығы Ахиқам улы Гедалияны қылыш пенен шаўып таслады+. 3Исмайыл Миспада Гедалия менен бирге болған барлық яҳудийлерди де, ол жердеги калдей әскерлерин де өлтирди.

4Ертеңине Гедалияның өлтирилгени ҳаққында ҳеш ким билмей турып, 5Шехемнен, Шилодан ҳәм Самариядан сексен адам келди. Олар қайғыдан сақалларын қырққан, кийимлерин жыртқан, денелерин тилген болып, қолларында Жаратқан Ийениң Үйине алып киятырған ғәлле садақасы менен хош ийисли түтеткиси бар еди+. 6Оларды күтип алыў ушын Миспадан Нетания улы Исмайыл жолға шықты. Ол жылап ушырасып, оларға:

– Ахиқам улы Гедалияға барыңлар, – деди.

7Енди қала ортасына келгенде, Нетания улы Исмайыл ҳәм оның жанындағы адамлар оларды өлтирип, суў сақлағышқа таслады. 8Бирақ олардың арасынан он адам Исмайылға:

– Бизлерди өлтирме, бизлердиң атызда жасырып қойған бийдайымыз, арпамыз, майымыз ҳәм палымыз бар, – деди. Сонда ол өзин тутып, оларды қасындағылары менен бирге өлтирмей, аман қалдырды.

9Исмайыл Гедалияға тийисли өлилердиң денелерин таслаған суў сақлағыш жүдә үлкен болып, оны патша Аса Израил патшасы Баашадан қорғаныў ушын қаздырған еди. Нетания улы Исмайыл оны өли денеге толтырды+. 10Исмайыл Миспадағы қалған пүткил халықты – патшаның қызларын ҳәм сақшылар баслығы Набузарадан Ахиқам улы Гедалияның ықтыярына тапсырған Миспада қалған пүткил халықты тутқынға алды. Нетания улы Исмайыл оларды айдап, аммонлар тәрепке өтиў ушын жолға түсти.

11Бирақ Қареах улы Юханан ҳәм оның жанындағы пүткил әскербасылар Нетания улы Исмайыл ислеген жынаятлары ҳаққында еситкенде,+
12адамларының ҳәммесин алып, Нетания улы Исмайыл менен урысыў ушын жолға шықты. Олар Гибондағы мол суўлы ҳәўиз жанында Исмайылдың изинен жетти+. 13Исмайылдың қасындағы пүткил халық Қареах улы Юхананды ҳәм оның қасындағы әскербасыларды көргенде, қуўанып кетти. 14Исмайыл Миспада тутқынға алған адамлардың ҳәммеси изге, Қареах улы Юхананға қарай жуўырды. 15Бирақ Нетания улы Исмайыл сегиз адамы менен Юхананнан қутылып, аммонларға қашып кетти+.

Мысырға қашыў

16Қареах улы Юханан ҳәм оның жанындағы барлық әскербасылар аман қалғанлардың ҳәммесин Ахиқам улы Гедалияны өлтирген Нетания улы Исмайылдан қутқарып, ҳәм Гибоннан изге қайтарып алып келген әскерлерди, ҳаялларды, балаларды, сарай хызметкерлерин Миспадан алып шықты. 17Олар жол жүрип, Мысырға өтиў ушын, Бейтлеҳем жақынындағы Герут-Кимҳамда тоқтады. 18Бабилония патшасы ел үстинен ҳәким қылып қойған Ахиқам улы Гедалияны Нетания улы Исмайыл өлтиргени себепли, олар калдейлерден қорқты.

42

Халықтың Еремиядан Қудайдың еркин билип бериўди сораўы

42^1Кейин барлық әскербасылар, Қареах улы Юханан, Ҳошая улы Езания ҳәм үлкен-киши пүткил халық Еремия пайғамбарға келип,+
2оған былай деди:

– Өтинишимизди қабыл етип, бизлер ушын, мына аман қалғанлар ушын Қудайың Жаратқан Ийеге дуўа ет. Көрип турғаныңдай, көптен аз қалдық+. 3Қай жерге барып, не ислейтуғынымызды Қудайың Жаратқан Ийе бизге көрсетсин.

4Еремия пайғамбар оларға:

– Яқшы, айтқаныңыздай, мен Қудайыңыз Жаратқан Ийеге дуўа етемен ҳәм Жаратқан Ийе не деп жуўап берсе де, оны сизлерге аян қыламан. Сизлерден ҳеш нәрсени жасырмайман, – деди. 5Олар Еремияға және былай деди:

– Егер Қудайың Жаратқан Ийе бизге билдириў ушын саған аян еткен ҳәр бир сөзге әмел қылмасақ, Жаратқан Ийениң Өзи бизлерге қарсы ҳақыйқый ҳәм садық гүўа болсын+. 6Жақсы болса да, жаман болса да, бизлер сени жанына жиберип атырған Қудайымыз Жаратқан Ийеге қулақ асамыз. Қудайымыз Жаратқан Ийеге қулақ ассақ, абадан турмысқа ерисемиз+.

7Он күннен кейин, Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти. 8Еремия Қареах улы Юхананды, оның менен бирге әскербасыларды ҳәм үлкен-киши пүткил халықты шақырып, 9оларға былай деди:

– Өтинишиңизди билдириў ушын мени Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң дәргайына жиберген едиңиз. Ол былай дейди: 10«Егер усы жерде қалсаңыз, Мен сизлерди қайта тиклеймен, қулатпайман, отырғызаман, қопарып тасламайман. Себеби Мен Өзим басыңызға салған апатшылық себепли өкинип атырман+. 11Өзлериңиз қорқып атырған Бабилония патшасынан енди қорқпаң. Оннан қорқпаң, – дейди Жаратқан Ийе, – Мен сизлер менен бирге боламан. Сизлерди оның қолынан қутқараман ҳәм азат етемен. 12Мен сизлерге реҳим қыламан, сонда оның сизлерге жаны ашып, сизлерди өз жериңизге қайтарады».

13Егер сизлер: «Бул жерде қалыўды қәлемеймиз», – деп Қудайыңыз Жаратқан Ийениң сөзине қулақ салмасаңыз, 14және: «Яқ, бизлер Мысырға кетемиз. Ол жерде урыс та көрмеймиз, оны хабарлаған кәрнай сестин де еситпеймиз, нанға зар болмаймыз, сол жерде жасаймыз», – десеңиз,+
15онда Яҳуданың аман қалғанлары, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Егер сизлер Мысырға барыўға қарар етип, сол жерге барып жасасаңыз, 16сизлер қорққан қылыш ол жерде изиңизден жетеди, сизлер қорққан ашлық Мысырда жағаңызға жабысады ҳәм сизлер сол жерде өлесиз+. 17Мысырға барып жасаўды қарар қылған ҳәр бир адам қылыштан, ашлықтан ҳәм иллеттен өледи. Мен басыңызға жаўдыратуғын апатшылықтан ҳеш ким тири қалмайды, ҳеш ким қашып та қутыла алмайды».

18Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Ерусалим турғынларына қәҳәр-ғәзебим төгилгениндей, Мысырға киргениңизде, сизлерге де ғәзебим төгиледи. Сизлер ғарғысқа қалып, қорқынышлы көриниске айланасыз, нәлетленип, насаққа қаласыз. Бул жерди қайтып көрмейсиз».

19Ҳәй, Яҳуданың аман қалғанлары! Жаратқан Ийе сизлерге Мысырға кетпеўди буйырды. Билип қойың, бүгин мен сизлерге ескертип атырман. 20Мени Қудайыңыз Жаратқан Ийениң дәргайына жиберип: «Бизлер ушын Қудайымыз Жаратқан Ийеге дуўа ет. Оның айтқанларының ҳәммесин бизлерге билдир, бизлер де оған әмел қыламыз», – дегениңизде, үлкен қәтеге жол қойдыңыз. 21Мен бүгин сизлерге буны билдирдим, бирақ сизлер Қудайымыз Жаратқан Ийениң мен арқалы айтқан сөзлерине қулақ салмадыңыз. 22Енди жақсылап билип қойың, барып жасамақшы болған жериңизде қылыштан, ашлықтан ҳәм иллеттен өлесиз.

43

Еремияның Мысырға алып кетилиўи

43^1Еремия пүткил халыққа өзлериниң Қудайы Жаратқан Ийениң сөзлерин, өзлериниң Қудайы Жаратқан Ийениң өзин жиберип айттырған сөзлерин толық айтып болғанда, 2Ҳошая улы Азария, Қареах улы Юханан ҳәм сурбет адамлардың ҳәммеси Еремияға былай деди:

– Сен жалған айтып турсаң. Қудайымыз Жаратқан Ийе сени бизлерге: «Мысырға барып жасамаң», – деп айтыў ушын жиберген жоқ+. 3Калдейлер бизлерди өлтирсин ямаса Бабилонияға тутқын етип алып кетсин деп, бизлерди олардың қолына тапсырыў ушын Нерия улы Барух сени бизлерге қарсы ийтермелемекте+.

4Солай етип, Қареах улы Юханан, әскербасылар ҳәм пүткил халық Жаратқан Ийениң Яҳудада қалыў туўралы айтқан буйрығына қулақ аспады. 5Яҳудада жасаў ушын тарап кеткен жерлеринен қайтып келген яҳудийлердиң аман қалғанларының ҳәммесин Қареах улы Юханан ҳәм әскербасылар ертип кетти. 6Булардан тысқары, олар бабилонлы сақшылар баслығы Набузараданның Шафанның ақлығы Ахиқам улы Гедалияның қасында қалдырып кеткен адамларының ҳәммесин: еркек ҳәм ҳаялларды, балаларды, патшаның қызларын, Еремия пайғамбарды ҳәм Нерия улы Барухты өзлери менен алып кетти+. 7Олар Жаратқан Ийеге қулақ аспай, Мысыр жерине кетип, Тахпанхеске жетип келди+.

8Тахпанхесте Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:

9– Қолыңа үлкен тасларды алып, оларды Тахпанхестеги фараонның сарайының кирер аўзындағы гербишлер арасына көм. Буны яҳудийлердиң көз алдында исле. 10Кейин оларға айт: «Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мине, Мен Бабилония патшасы қулым Набуходоносорды бул жерге алып келип, оның тахтын мына көмилген таслар үстине орнатаман. Набуходоносор патшалық шатырын усы таслардың үстине тигеди+. 11Ол келип, Мысырды ўайран қылады. Тәғдирине өлим жазылған өледи, тәғдирине сүргин жазылған сүргинге кетеди, тәғдирине қылыш жазылған қылыш пенен шабылады+. 12Бабилония патшасы Мысыр қудайларының бутханаларына от қояды, бутларды жандырады, базыларын өзи менен алып кетеди. Шопан тонын бүргеден тазалағандай, Мысырды да солай тазалайды. Кейин ол жерден аман-есен шығып кетеди+. 13Ол Мысыр жериндеги Қуяш қудайының бутханасындағы Қуяш қудайына арнап қойылған кийели тасларды бузып, Мысыр қудайларының барлық бутханаларын өртеп жибереди».

44

Жаратқан Ийениң Мысырдағы яҳудийлерге жоллаған хабары

44^1Мысырдың Мигдол, Тахпанхес, Ноф қалаларында ҳәм Патрус ўәлаятында жасаған барлық яҳудийлер ҳаққында Еремияға Жаратқан Ийеден сөз түсти:+

2– Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Сизлер Ерусалим ҳәм Яҳуданың барлық қалаларына Мен жаўдырған апатшылықлардың ҳәммесин көрдиңлер. Мине, ҳәзир олар босап қалған, оларда ҳеш ким жасамайды. 3Олар өзлери де, сизлер де, сизлердиң ата-бабаларыңыз да билмеген басқа қудайларға арнап түтетки түтетип, хызмет етип, өзлериниң жаўыз ислери менен Мениң ғәзебимди келтирди+. 4Мен сизлерге қулларым болған пайғамбарлардың ҳәммесин қайта-қайта жиберип: „Мен жек көретуғын бул жеркенишли ислерди ислемең“, – деп айттырдым+. 5Бирақ олар тыңламады, қулақ аспады. Жаўыз ислеринен қайтпады, басқа қудайларға арнап түтетки түтетиўин даўам ете берди. 6Сонда қәҳәрим ҳәм ғәзебим төгилип, Яҳуда қалаларында ҳәм Ерусалим көшелеринде лаўлап жанды. Ҳәзир көрип турғаныңыздай, олар қарабақанаға ҳәм шөлге айланды.

7Енди Израилдың Қудайы, Әлемниң Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Не ушын бул аўыр нәрселерди басыңызға түсирмекшисиз? Яҳудадан келген еркек, ҳаял, бала ҳәм бөпелердиң басына жетип, өзиңизден кейин туқым қалмаў ушын ба? 8Не ушын өзиңиз жасаў ушын келген Мысыр жеринде басқа қудайларға түтетки түтетип, қолдан ислеген бутларыңыз бенен Мени ғәзеплендирип атырсыз? Өзиңизди қуртып, жер бетиндеги барлық халықлардың ғарғысына ушырап, насаққа қалыў ушын ба? 9Яҳуда жеринде, Ерусалим көшелеринде ата-бабаларыңыздың, Яҳуда патшаларының, олардың ҳаялларының, өзлериңиздиң ҳәм ҳаялларыңыздың ислеген жаман ислерин умыттыңыз ба+? 10Олар бул күнге дейин тәўбе қылмады, қорқпады, сизлерге ҳәм ата-бабаларыңызға берген Нызамым ҳәм қағыйдаларым бойынша жасамады.

11Сонлықтан Израилдың Қудайы, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: Мен үстиңизге апатшылық жаўдырып, Яҳуда халқын пүткиллей жоқ қылыўға қарар еттим. 12Мысырға келип, усы жерде жасап қалыўға қарар қылған яҳудийлердиң аман қалғанларын қолға аламан, ҳәммеси Мысыр жеринде қулап, жоқ қылынады, қылыштан ҳәм ашлықтан өлип кетеди. Кишкенесинен үлкенине дейин қылыштан ҳәм ашлықтан өледи. Олар ғарғысқа ушырып, қорқынышлы көриниске айланады, нәлетленип, насаққа қалады+. 13Ерусалимди жазалағанымдай, Мысыр жеринде жасап атырғанларды да қылыш, ашлық ҳәм иллет пенен жазалайман+. 14Жасаў ушын Мысырға келген яҳудийлердиң аман қалғанларының ҳеш бири қутылып, тири қалып, Яҳудаға қайта алмайды. Ол жерге қайтып барып жасаўды жан-тәни менен қәлесе де, бир-еки қашқыннан басқа ҳеш ким қайтып бара алмайды».

15Ҳаялларының басқа қудайларға түтетки түтеткенин билген барлық еркеклер, сол жерде турған барлық ҳаяллар, үлкен жәмәәт – Мысырдың Патрус ўәлаятында жасап атырған пүткил халық Еремияға былай деди:

16– Бизлер сениң Жаратқан Ийениң атынан айтқан сөзлериңе қулақ салмаймыз+. 17Бизлер ҳәммесин өзимиз берген антқа сай ислеймиз: Аспан ханшасына түтетки түтетемиз, оған арнап ишимлик садақасын қуямыз. Бизлер өзлеримиз, ата-бабаларымыз, патшаларымыз ҳәм ҳәмелдарларымыз Яҳуда қалаларында, Ерусалим көшелеринде нелер қылған болсақ, соны қыламыз. Сол ўақытта тойып жеп, абадан турмыс кеширип, жаманлық көрмеген едик+. 18Бирақ Аспан ханшасына түтетки түтетип, оған арнап ишимлик садақаларын қуйыўды тоқтатқанымыздан бери, жетиспеўшиликтен басымыз шықпайды, қылыштан ҳәм ашлықтан қырылып атырмыз.

19Ҳаяллар да былай деди:

– Бизлердиң Аспан ханшасына түтетки түтетип, ишимлик садақасын усынғанымыздан, оның көринисинде, оған арнап шөреклер жапқанымыздан күйеўлеримиздиң хабары жоқ деп ойлайсыз ба?

20Сонда Еремия пүткил халыққа, оған жуўап берген еркеклер менен ҳаялларға былай деди:

21– Сизлер өзлериңиз, ата-бабаларыңыз, патшаларыңыз, ҳәмелдарларыңыз, үлке халқы Яҳуда қалаларында ҳәм Ерусалим көшелеринде түтетки түтеткениңизди Жаратқан Ийе умытып кетти дейсиз бе? Ямаса бул Оның жүрегине жетип бармады деп ойлайсыз ба? 22Жаратқан Ийе ислеген жаман ҳәм жеркенишли ислериңизге артық тақат қыла алмағаны себепли, ҳәзир елиңиз ўайран болып, қорқынышлы көриниске айланды, ғарғысқа ушырап адамсыз қаңырап қалды+. 23Бутларға арнап түтетки түтетип, Жаратқан Ийеге қарсы гүна иследиңиз. Оның даўысына қулақ салмадыңыз, Оның Нызамына, қағыйдаларына ҳәм шәртлерине сай жасамадыңыз. Сонлықтан бүгин көрип турған апатшылық басыңызға түсти+.

24Еремия пүткил халыққа ҳәм ҳаялларға және былай деди:

– Мысыр жериндеги яҳудийлердиң ҳәммеси, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң! 25Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Сизлер ҳаялларыңыз бенен бирге: „Аспан ханшасына түтетки түтетип, оған ишимлик садақасын қуямыз“, – деп ишкен антларымызды сөзсиз орынлаймыз деп, аўзыңыз бенен айтып, қолыңыз бенен иследиңиз. Яқшы, айтқаныңызды қылың, ишкен антларыңызды орынлаң!»

26Енди Мысыр жеринде жасап атырған пүткил яҳудийлер, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң: «Мен Өзимниң уллы атым менен ант ишемен, – дейди Жаратқан Ийе, – пүткил Мысыр бойлап жасап атырған яҳудийлердиң ҳеш бири буннан былай Мениң атымды тилге алмайды, „Қудай Ийе ҳақы“ деп ант ишпейди. 27Мен жақсылық емес, ал жаманлық келтириў ушын оларды қадағалап тураман. Мысырдағы яҳудийлердиң бирде биреўи қалмағанша, қылыштан ҳәм ашлықтан қырылып барады+. 28Қылыштан аман қалған жүдә аз санлы яҳудийлер Мысырдан Яҳуда жерине қайтып барады. Сонда Мысырда жасаў ушын келгенлерден аман қалғанлар кимниң сөзиниң жүзеге асатуғынын, яғный Мениң сөзим бе ямаса олардики ме, буны билип алады+. 29Мениң сизлерди усы жерде жазалаўым, сизлер ушын нышан болады, – дейди Жаратқан Ийе. Сонда Мениң сизлерге айтқан сөзимниң орынланатуғынын билип аласыз.

30Жаратқан Ийе былай дейди: Яҳуда патшасы Седекияны оның жанында қасты болған душпаны Бабилония патшасы Набуходоносордың қолына бергеним сыяқлы, Мысыр патшасы фараон Хофраны да оның жанында қасты болған душпанларының қолына беремен»+.

45

Жаратқан Ийениң Барухқа айтқан сөзи

45^1Яҳуда патшасы Иошия улы Еҳоякимниң патшалығының төртинши жылында Нерия улы Барух Еремияның аўзынан мына сөзлерди китапқа жазып отырғанда, Еремия пайғамбардың Барухқа айтқан сөзи:+

2– Барух, Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе саған былай дейди:+

3«Сен: „Сорым қурысын! Өйткени Жаратқан Ийе дәртиме қайғы-ҳәсирет қосты, ыңқылдай берип шаршадым, ҳеш тынышлық таппай атырман“, – дейсең». 4Жаратқан Ийе маған Барухқа былай деп айт деди: «Мына пүткил жер жүзинде қурғанымды қырып таслайман, еккенимди суўырып таслайман. 5Сен өзиң ушын уллы нәрселерди излейсең бе? Излеме, себеби Мен пүткил адамзаттың басына апатшылық жаўдыраман, – дейди Жаратқан Ийе. – Ал саған ҳәмме жерде, қаяққа барсаң да жаныңды өзиңе олжа қыламан»+.

46

Мысыр туўралы пайғамбаршылық

46^1Еремия пайғамбарға миллетлер ҳаққында Жаратқан Ийеден сөз түсти+.

2Мысыр туўралы хабар: Яҳуда патшасы Иошия улы Еҳоякимниң патшалығының төртинши жылында Бабилония патшасы Набуходоносор Евфрат дәрьясының жағасындағы Каркемиште Мысыр патшасы фараон Нехоның ордасын қырғынға ушыратты+.

3«Қалқанларды таярлап, саўашқа кирисиң!

4Атларыңызды ертлеп, атларға миниң!

Дуўлығаңызды кийип, сапқа дизилиң!

Найзаларды егеп, саўытларды кийиң!

5Мен не көрип турман?

Олар қорқып, шегинип атыр,

Жаўынгерлери жеңилип,

Артына қарамай, қашып баратыр.

Ҳәр тәрептен қорқыныш бийлеп алған,

– дейди Жаратқан Ийе. –+

6Жүйрик қашып қутыла алмас,

Батыр қашып кете алмас.

Арқада, Евфрат дәрьясы бойында,

Олар сүрнигип, жығылады.

7Нил киби тасып,

Суўлары бурқасынлаған дәрьядай болған ким?

8Нил киби тасып,

Суўлары бурқасынлаған дәрьядай болған бул – Мысыр.

Ол: „Тасып, дүнья жүзин қаплайман,

Қаланы турғынлары менен жоқ қыламан“, – дейди.

9Ҳәй, атлар, алға басың!

Ҳәй, арбалар, жел болып ушың!

Мәрт жаўынгерлер ҳүжимге өтсин:

Хабашстан әскерлери, Пут қалқаншылары,

Шебер сарыжайшы Луд әскерлери.

10Бул күн Ийениң, Әлемниң Жаратқан Ийесиниң күни.

Бул күн Оның душпанларынан өш алынатуғын төлем күни.

Қылыш тойғанша,
Қанға шөли қанғанша жалмайды.
Евфрат дәрьясының арқасындағы жерлерде,

Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси ушын қурбанлық болады+.

11Ҳәй, пәк қыз Мысыр,

Гиладқа барып, мәлҳәм ал.

Қанша дәри ишсең де, бийпайда,

Сениң дәртиңе даўа жоқ+.

12Шерменделигиңди миллетлер еситти,

Жер бети пәриядыңа толды.

Әскер әскерге дүгисип,

Екеўи де жерге қулады»+.

13Бабилония патшасы Набуходоносордың урысыў ушын Мысыр елине келетуғыны туўралы Еремия пайғамбарға Жаратқан Ийе мына сөзди айтты:

14«Мысырда жәриялаң, Мигдолда жар салың,

Нофта ҳәм Тахпанхесте еситтирип, былай дең:

„Турып, таярланың,

Қылыш дөгерегиңиздегилерди қырып таслайды“+.

15Не ушын қудайың Апис қашты?

Буғаң не ушын аяқта тура алмады?

Себеби Жаратқан Ийе оны жер менен жексен етти.

16Ол жығылғанларды көбейтти,
Олар бир-бириниң үстине жығылып атырып:
„Бол тез, залымның қылышынан қашып,

Өз халқымызға, туўылған мәканымызға қайтайық!“ – дейди+.

17Ол жерде болса: „Мысыр патшасы фараон тек мақтаншақ,

Ол пурсатты қолдан шығарды“, – дейди+.

18Аты Әлемниң Жаратқан Ийеси болған Патша былай дейди:

Өз тирилигим ҳақы ант ишемен:

Таўлар арасында Табор таўы қандай болса,

Теңиз жағасындағы Кармел таўы қандай болса,

Сизлерге киятырған душпан да сондай+.

19Ҳәй, қыз Мысырдың турғынлары!

Түйиншигиңизди түйип, сүргинге таярланың.

Ноф ўайран болып,

Адамсыз ҳүўлеп қалады+.

20Мысыр жүдә сулыў қашар,

Бирақ арқаның соналары жапырылып оған ушып келеди+.

21Оның жалланба әскерлери,
Баққы танадай болса да,
Шегинип, бирликте изге қашады,
Олардың жеринде тура алмайды.
Себеби олардың апатшылыққа ушырайтуғын күни,
Жазаланатуғын ўақты жетип келди.
22Душпанның күшли ордасы жақынлаған сайын,
Мысыр жыландай ысылдайды.
Отын шабатуғын адамлардай,
Душпан балталар менен келеди.
23Тығыз тоғайдай болса да,
Оны шаўып таслайды,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Олар шегирткелерден де көп,
Есапсыз, сан-санақсыз.
24Қыз Мысыр шерменде болып,
Арқа халқының қолына бериледи»+.

25Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Мен Но қаласының қудайы Амонды, фараонды, Мысыр менен оның қудайларын, патшаларын ҳәм фараонға үмит байлағанларды жазалайман+. 26Оларды олардың жанында қасты болған Бабилония патшасы Набуходоносордың ҳәм оның қулларының қолына беремен. Буннан кейин, Мысырда бурынғыдай және халық жасайды», – дейди Жаратқан Ийе+.

Жаратқан Ийе Өз халқын қутқарады

27«Қулым Яқып, сен қорқпа!

Израил, қәўетерленбе!

Мен сени узақ еллерден,

Урпақларыңды сүргин етилген жерлеринен қутқараман.

Яқып қайтып келип,
Тыныш ҳәм бийқәтер өмир сүреди,
Ҳеш ким оны қорқытпайды+.
28Қорқпа, қулым Яқып!
Мен сениң менен биргемен,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Сени Өзим араларына жиберген,
Миллетлердиң ҳәммесин жоқ қыламан.
Бирақ сени жоқ қылмайман,
Тек әдалатлы түрде жаза беремен,
Жазасыз қалдырмайман»+.

47

Филистлер туўралы пайғамбаршылық

47^1Фараон Газаға ҳүжим қылмастан алдын, Жаратқан Ийеден Еремия пайғамбарға филистлер туўралы сөз түсти+.

2Жаратқан Ийе былай дейди:
«Арқадан суўлар көтерилип,
Дәрья киби толып тасып,
Жерди ҳәм оны толтырып турған нәрселерди,
Қаланы ҳәм онда жасайтуғынларды басып кетеди.
Адамлар дад-пәрияд қылып,

Сол жерде жасайтуғын пүткил халық аҳыў-нала шегеди+.

3Күшли атлардың туяқларының дүрсилдисинен,
Саўаш арбаларының тасырлысынан,
Дөңгелеклериниң даўысларынан,
Қолларында дәрман қалмаған әкелер,
Балаларына қайырылып та қарамайды.
4Сондай күн келеди,
Пүткил филистлер қырып тасланады.

Тир менен Сидонның соңғы аўқамласлары жоқ қылынады.

Жаратқан Ийе Кафтор жағасынан келген филистлердиң,

Аман қалғанларын жоқ қылады+.

5Газа аза тутып шашын алдырады,

Ашкелон үнсиз қалады.

Тири қалған ойпатлық турғынлары!

Қашанға дейин ғам шегип, өз денеңизди тилкимлейсиз?

6„Аҳ, Жаратқан Ийениң қылышы!

Қашан тыныш табасаң?

Қыныңа кир,

Тынышланып, демиңди ал!“+

7Жаратқан Ийе оған буйрық берген болса,

Ол қалай тынышлансын?

Жаратқан Ийе Өз қылышын,

Ашкелонға ҳәм теңиз жағасына жоллады»+.

48

Моаб туўралы пайғамбаршылық

48^1Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси Моаб туўралы былай дейди:

«Небоның соры қурып, қарабақанаға айланады.

Кирятайым масқара болып, басып алынады.

Шерменде болып, қорғаны ўайран етиледи+.

2Моабтың даңқы сөнеди.

Хешбонда душпанлары оған қарсы жоба дүзеди,

„Келиң, бул миллетти қуртайық“, – деседи.

Мадмен қаласы, сениң сестиң өшеди,

Қылыш сени қуўалайды.

3Хоронайымнан дад-пәрияд еситиледи:

„Уллы қырғыншылық ҳәм ўайраншылық“.

4Моаб қулады,

Балалары шыңғырып жыламақта.

5Өкирип жылаўы менен,

Лухит бийиклигине көтериледи,

Хоронайымға түсетуғын жолда,

Қырғынның зарлы даўысын еситеди+.

6Қашыңлар, бас саўғалаңлар!

Шөлдеги жыңғыл путасындай жан сақлаңлар+.

7Моаб, сен ислеген ислериң ушын,

Байлығыңа үмит байлағаның ушын қолға алынасаң.

Руўханийлери ҳәм ҳәмелдарлары менен,
Кемош сүргин етиледи+.
8Жаратқан Ийениң айтқанындай,
Ҳәр бир қаланы қырып таслаўшы келеди,
Бирде бир қала аман қалмайды,
Ойпатлық набыт болады,
Тегислик жер менен жексен болады+.
9Моабқа қәбир тасын қойың,
Оның қалалары шөлге айланады,
Ол жерде ҳеш ким жасамайды.
10Жаратқан Ийениң тапсырған исин,
Немқурайды орынлағанға,

Оның қылышын қан төгиўден тоқтатқанға нәлет жаўсын!

11Моаб жаслығынан бийқәтерликте,

Тындырылған шараптай тыныш жасады.

Оны ыдыстан ыдысқа қуймады,

Сүргинге алып кетпеди.

Сонлықтан оның дәми сақланып қалған,

Хош ийиси өзгермеген+.

12Бирақ оны ыдыстан ыдысқа өзгертетуғын адамларды жиберетуғын күнлер келеди, – дейди Жаратқан Ийе. – Оны төгеди, ыдысларын босатады ҳәм гүзелерин шыл-пәрше етеди. 13Израилдың өзлери исенген Бейт-Эл себепли уятқа қалғанындай, Моаб та Кемош себепли уятқа қалады+.

14Сизлер қалайынша: „Бизлер мәрт жаўынгерлермиз,

Саўашқа таяр батырлармыз“, – дейсиз.
15Моаб ўайран қылынады,
Қалалары басып алынады,
Сайланды жигитлери қырып тасланады, – дейди,
Аты Әлемниң Жаратқан Ийеси болған Патша+.
16Моабқа қырғын жақынласпақта,
Апат оған желдей ушып келмекте.
17Айналасында жасайтуғынлар ол ушын жылаңлар,
Оның атын билетуғынлар жоқлаў айтып:
„Ўаҳ, қүдиретли ҳаса,
Даңқлы таяқ қалай сынды?“ – деңлер.

18Қыз Дибон турғынлары!

Салтанатлы орныңыздан түсип,

Қурғақ жерде отырың.

Моабты қырғын қылған сизлерге келип,

Қорғанларыңызды ўайран қылады+.

19Ароер турғынлары!

Жол жағасында турып, нәзер салың,

Қашқан еркектен ҳәм қутылған ҳаялдан:

„Не болды?“ – деп сораң+.

20Моаб масқара болды, жоқ қылынды!

Пәрияд етиң, өкирип жылаң!

Моабтың ўайран болғанын,

Арнон сайында жәрия етиң.

21Тегисликтеги мына қалалар үстинен ҳүким шығарылды:

Холон, Яҳаса, Мефаат,
22Дибон, Небо, Бейт-Диблатайым,
23Кирятайым, Бейт-Гамул, Бейт-Меон,

24Керийот, Босра ҳәм Моабтың узақ ҳәм жақын ҳәр бир қаласы.

25Моабтың шақы сынды, қолы кесилди,
– дейди Жаратқан Ийе. –
26Оны мәс болғанынша ишкизиң,
Себеби ол Жаратқан Ийеге көкирек көтерди.
Моаб өз қусығына өзи аўнап жатсын,
Адамларға күлки болсын+.
27Сен Израилдың үстинен күлмедиң бе?
Ол туўралы сөз болса, бас шайқайтуғындай,
Ол не урлық үстинде усланып па еди+?
28Моаб турғынлары!
Қалаларыңызды таслап,
Жартаслар арасында жасаң.
Уясын үңгирдиң аўзына салған,
Кептердей болың+.
29Бизлер Моабтың тәкаббирлиги,
Оның аса менменлиги,
Өркөкиреклиги менен бәлентпәрўазлығы,

Мақтаншақлығы ҳәм паңпаңлығы туўралы еситтик+.

30Мен оның сурбетлигин билемен,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Оның мақтанғанлары бос, ислери пуш.
31Сол себепли Моаб ушын зарлап,
Пүткил Моаб ушын жылайман,
Кир-Херес халқы ушын жоқлаў айтаман+.
32Сибманың жүзимзарлары!

Сениң ушын Язер ушын жылағанымнан да көбирек жылайман.

Сениң шақаларың теңизден асып өтип,

Язерге дейин созылды.

Қырғын қылыўшы жазғы жемисиңе,

Писип турған жүзимиңе ҳүжим етти+.

33Моабтың бағ-бақшаларынан, атызларынан,

Шадлық ҳәм қуўаныш тартып алынды.

Жүзим сығылатуғын шуқырлардан,

Ағатуғын шарапқа шек қойдым.

Онда енди қосық айтып жүзим басқыланбайды.

Шаўқым-сүрен бола береди,

Бирақ ол қуўаныш шаўқымы емес.

34Олардың пәрияд етип бақырған даўысы,

Хешбоннан Элале ҳәм Яҳасқа дейин,

Соардан Хоронайымға ҳәм Эглат-Шелишияға дейин еситиледи.

Ҳәттеки, Нимрим суўлары да қурып қалды+.

35Мен Моабтағы сыйыныў орынларында қурбанлық бергенди,

Өз қудайларына түтетки түтеткенди,

Жоқ қыламан, – дейди Жаратқан Ийе.

36Сол себепли жүрегим сырнай киби,

Моаб ушын сызлайды.

Кир-Херес халқы ушын,

Жүрегим сырнай киби ыңыранады.

Себеби олар қолға киргизген байлығынан журдай болды.

37Ҳәр бир адам шашын алдырып, сақалын қырқып,
Қолларын тилип жарақатлап,
Аза кийимин кийген+.

38Моабтың барлық үшеклери менен майданларында,

Ғалаба жыласқан даўыслар еситиледи.

Себеби Мен Моабты керексиз ыдыстай сындырып тасладым,

– дейди Жаратқан Ийе+.

39Ўаҳ, Моаб қандай шыл-пәрше болды!

Олар қатты бақырып жыламақта!

Моаб шерменделиктен жүзин жасырмақта!

Ол күлкиге қалып,

Әтирапындағылар ушын қорқынышқа айланды.

40Жаратқан Ийе былай дейди:

Қараң, қанатларын Моаб үстине жайып,

Душпан бүркит киби ушып жүр+.

41Керийот қолға түседи,

Қорған қалалар басып алынады.

Сол күни Моаб жаўынгерлериниң жүреги,

Толғатып атырған ҳаялдикиндей болады+.

42Моаб Жаратқан Ийеге қарсы бас көтергени ушын,

Халықлар арасынан жоқ қылынады.
43Моаб турғынлары!
Сени қорқыныш, шуқыр ҳәм дузақ күтпекте,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
44Қорқыныштан қашқан шуқырға,
Шуқырдан шыққан дузаққа түседи.
Өйткени Мениң Моабты,
Жазалайтуғын жылым келди,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
45Ҳалдан тайған қашқынлар,
Хешбонның саясында тоқтайды.
Бирақ Хешбон қаласынан от,
Сихон патшаның қаласынан жалын шығып,
Моаб елин жандырып,
Қозғалаңшы халқын жалмайды+.
46Моаб, сорың қурысын!
Қудай Кемоштың халқы набыт болды,
Улларың сүргинге айдалды,
Қызларың тутқынға алынды+.
47Бирақ ақырғы күнлерде Мен Моабтың,

Абаданшылығын қайтарып беремен», – дейди Жаратқан Ийе.

Моабтың жазасы усы жерде жуўмағына жетеди+.

49

Аммон туўралы пайғамбаршылық

49^1Жаратқан Ийе аммонлар ҳаққында былай дейди:

«Израилдың уллары жоқ па?

Оның мийрасхоры жоқ па?

Онда не ушын Молохқа табынатуғынлар,

Гад урыўының жерин ийелеп,

Халқы Гадтың қалаларында жасап атыр+?

2Сонлықтан сондай күнлер келеди,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Аммонлардың бас қаласы Раббаға қарсы,

Урыс дабылын қақтыраман.

Ол үйилген топыраққа айланады, өртеледи.

Сонда Израил өзлеринен тартып алынғанларды ийелейди,

– дейди Жаратқан Ийе. –+

3Зар жыла, Хешбон!

Өйткени Ай қаласы қырып тасланды.

Рабба ҳаяллары пәрияд етиң!

Аза кийимин кийип, өкирип жылаң!

Атызларда гезип жүриң!

Өйткени руўханийлери ҳәм ҳәмелдарлары менен,

Молох сүргин қылынады+.

4Ойпатлықларың менен неге мақтанасаң?

Ойпатлықларың набыт болады.

Бийопа қыз, ғәзийнелериңе исенип:

„Маған ким ҳүжим ете алады?“ – дедиң+.

5Мен Өзим саған ҳәмме тәрептен,

Қорқыныш жиберемен,

– дейди Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси. –

Сизлер қуўылып, тарап қашасыз,

Қашқынларды ҳеш ким қайта жыйнамайды.

6Бирақ буннан кейин, Мен аммонлардың,

Бурынғы абаданшылығын қайтарып беремен», – дейди Жаратқан Ийе+.

Эдом туўралы пайғамбаршылық

7•Эдом туўралы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Теманда енди даналық жоқ па?

Даналарда мәсләҳәт қалмады ма?

Олардың даналығы ғайып болды ма+?

8Дедан турғынлары!

Артыңызға қарамай, қашып,

Үңгирлерге жасырының.

Мен Эсаўды жазалағанымда,

Басына апатшылық жаўдыраман+.

9Бағыңда жүзим тергенлер,

Азғантай болса да жүзим қалдырмас па еди?

Түнде келген урылар,

Керегин урламас па еди?

10Бирақ Эсаўды тыр жалаңаш қыламан,

Сырлы жерлерин әшкара қыламан,

Ол жасырына алмайды.

Оның урпақлары,

Ағайин ҳәм қоңсылары жоқ қылынады,

Өзи де жоқ болады.

11Ҳеш ким: „Жетимлериңизди қалдырың,

Олардың жанын сақлайман.

Жесирлериңиз де маған үмит байласын“, – дей алмайды».

12Жаратқан Ийе былай дейди:
«Жаза кесесинен ишиўи керек болмағанлар да,
Оннан ишкенде, сен жазасыз қаласаң ба?
Яқ, жазасыз қалмайсаң,
Әлбетте, оннан ишесең+.
13Өз атым менен ант ишемен,
– дейди Жаратқан Ийе, –

Босра қорқынышлы көриниске айланып, насаққа қалады,

Шөлге айланып, ғарғысқа дуўшар болады.

Оның барлық қалалары мәңги босап қалады»+.

14Мен Жаратқан Ийеден бир хабар еситтим,

Миллетлерге жолланған жаршы:

«Бир жерге жыйналып, оған қарсы шығың,

Аяққа турып, саўашқа атланың!» – деди.

15«Мен сени миллетлер арасында арзымас,
Адамлар арасында жек көринишли қыламан.
16Қәўетерге түсиўиң ҳәм тәкаббир жүрегиң,
Сени алдады.
Ҳәй, жартастың жарықларында жасайтуғын,
Төбелердиң бийик шоққыларын ийелеген!
Бүркит киби уяңды бәлент қурсаң да,
Сени ол жерден төменге түсиремен,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
17Эдом қорқынышлы көриниске айланады.

Ол жерден өткен ҳәр бир адамның жүреги суўлап,

Апатшылықлары себепли жаны түршигеди+.

18Содом менен Гомора ҳәм олардың әтирапындағы қалалардың,

Жер менен жексен болғаны сыяқлы,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Эдомда да бирде бир адам жасамайды,
Тири жан қалмайды+.

19Мен Иордан бойындағы қалың тоғайдан,
Жап-жасыл жайлаўға шыққан арыслан сыяқлы,
Эдом халқын ол жерден асығыс қуўып шығаман.

Мен оларға патша беремен, бирақ ол оларды қорғай ала ма?

Себеби Маған тең келетуғын ким бар?

Меннен ким есап талап қыла алады?

Қайсы патша Маған қарсы тура алады?»+

20Сонлықтан Жаратқан Ийениң Эдомға қарсы дүзген жобасын,

Теман турғынлары ушын нийетлеген мақсетин еситиң:

«Ҳақыйқатында, сүриўдеги ең жасы да сүйреп кетиледи,

Олардың жайлаўлары босап қалады+.

21Олардың қулаған даўысынан,

Жер жүзи ләрзеге келеди.

Қышқырысқан даўыслары,

Қызыл теңизге дейин еситиледи.

22Әне, душпан бүркит киби жоқары ушып,

Қанатларын Босраның үстине жайды.

Сол күни Эдом әскерлериниң жүреги,

Толғатқан ҳаялдың жүрегиндей болады»+.

Дамаск туўралы пайғамбаршылық

23Дамаск туўралы пайғамбаршылық:
«Хамат ҳәм Арпад уятқа қалды,
Қорқынышлы хабарды еситип, қатты муңайды.
Руўхы түсип,
Толқын көтерилген теңиздей басылмайды+.
24Дамаск ҳәлсиреп, қаша жөнелди,
Оны қорқыныш бийлеп алды.
Толғақ тутқан ҳаялдай,
Оны азап ҳәм дәрт тутты+.
25Қуўанышым мәканы болған,
Бул даңқлы қала қалайынша таслап кетилди?
26Оның жас жигитлери көшелерде өледи,
Барлық әскерлери сол күни қаза табады,
– дейди, Әлемниң Жаратқан Ийеси. –+
27Дамаск дийўалларына от қояман,
Бен-Ҳадад қорған қаласын өрт жалмайды»+.

Кедар ҳәм Хасор туўралы пайғамбаршылық

28Бабилония патшасы Набуходоносор басып алған Кедар ҳәм Хасор патшалықлары туўралы Жаратқан Ийе былай дейди:

«Барып, Кедарға ҳүжим қылың,

Шығыстағы халықларды жоқ қылың!+

29Олардың шатырлары менен сүриўлери тартып алынады,

Перделери, буйымлары, түйелери талан-тараж қылынады,

Адамлар ўай-ўайлап: „Қәўип дөнбекте“, – деп бақырысады+.

30Хасор турғынлары! Қашыңлар,
Узақларға кетиңлер,
Үңгирлерге жасырыныңлар!
– дейди Жаратқан Ийе. –
Себеби Бабилония патшасы Набуходоносор,
Сизлер ушын қарар қабыл етти,
Сизлерге қарсы жоба дүзди.
31Барың, тыныш ҳәм қәўипсиз жасап атырған,
Халыққа ҳүжим етиң,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Олардың дәрўазалары да, тәмбилери де жоқ,
Олар жеке жасайды+.
32Олардың түйелери олжаланып,
Көп маллары қолға алынады.

Тулымшақларын кестирип жүретуғын бул адамларды,

Төрт тәрепке тарқатып жиберемен,
Ҳәр тәрептен оларға апат жиберемен,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
33Хасор мәңгиге қаңырап,
Сағаллар мәканына айланады.
Ол жерде бирде бир адам жасамайды,
Тири жан қалмайды»+.

Элам туўралы пайғамбаршылық

34Яҳуда патшасы Седекияның патшалығының басларында Еремия пайғамбарға Элам ҳаққында сөз түсти+.

35Әлемниң Жаратқан Ийеси былай деди:
«Эламның қүдиретиниң негизи болған,
Садағын сындыраман,

36Аспанның төрт тәрепинен жиберилген самал менен,

Эламды төрт тәрепке тарқатып жиберемен.

Эламнан сүргин етилгенлердиң,

Аяқ баспаған журты қалмайды+.

37Эламды душпанларының,

Жанында қасты болғанлардың алдында албыратаман.

Мен лаўлаған ғәзебимди,
Үстине апат қылып жаўдыраман,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Оларды пүткиллей жоқ қылмағанша,
Изине қылыш саламан+.
38Мен тахтымды Эламға орнатып,
Оның патшасын ҳәм ҳәмелдарларын жоқ қыламан,
– дейди Жаратқан Ийе. –
39Бирақ ақырғы күнлерде Эламға,
Абаданшылығын қайтарып беремен»,
– дейди Жаратқан Ийе+.

50

Бабилония туўралы пайғамбаршылық

50^1Бабилон ҳәм калдейлердиң жери ҳаққында Жаратқан Ийениң Еремия пайғамбар арқалы айтқан сөзи мынаў:+

2«Миллетлер арасында жәриялап, жар салың,
Байрақ көтериң, оларға еситтириң,
Ҳеш нәрсени жасырмай айтың:
„Бабилон қолға алынды,
Қудайы Бел шерменде болды,
Қудайы Меродах шилпәрше болды.
Оның бутлары масқара болды,
Мүсинлери сындырып тасланды“+.
3Себеби арқадан бир миллет оған қарсы шығып,
Оның жерин шөлге айландырады.
Ол жерде ҳеш ким жасамайды,
Адам да, ҳайўан да оннан қашып кетеди+.
4Сол күнлери ҳәм сол ўақытлары,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Израил халқы Яҳуда халқы менен бирге,
Көз жас төгип келип,
Өзлериниң Қудайы Жаратқан Ийени излейди+.
5Олар Сионға қарай бет бурып,
Оған баратуғын жолды сорайды.

„Келиң, умытылмайтуғын мәңгилик келисим дүзип,

Жаратқан Ийе менен жарасайық“, – дейди+.
6Мениң халқым адасқан қойлардай,
Шопанлары оларды адастырып,
Таўларға айдап жиберди,
Олар таў-төбелерде гезип,
Өз өрисин умытты+.
7Қойларыма дус келген оларды жеди,
Душпанлары: „Биз айыплы емеспиз,
Олар ҳақыйқат өриси болған Жаратқан Ийеге,
Ата-бабаларының үмити болған,
Жаратқан Ийеге қарсы гүна иследи“, – дейди.

8Бабилоннан қашып кетиң,
Калдейлердиң жеринен шығып кетиң,
Сүриўди баслап жүрген текедей болың+.
9Мине, Мен арқадағы уллы миллетлер топарын,
Бабилонға қарсы көтерип, алып келемен.
Олар Бабилонға қарсы сап тартып турады,
Оны қолға алады.
Оқлары мерген әскердикиндей,
Ҳеш бири бос кетпейди+.
10Калдейлер талан-тараж қылынып,
Оны талағанлардың бәри олжаға батып қалады,
– дейди Жаратқан Ийе.

11Ҳәй, мийрасымды талаған бабилониялылар!

Сизлер мәс болып, йошландыңлар,

Отлақтағы қашардай секирип қуўанып,

Айғырдай киснедиңлер.

12Бирақ ана журтыңыз уятқа қалады,

Киндик қаныңыз тамған жер аяқ асты болады.

Ол миллетлер ишиндеги ең әҳмийетсизи болып,

Шөлге, қуў далаға, саҳраға айланады.

13Жаратқан Ийениң ғәзебинен,

Елсиз болып, пүткиллей қаңырап қалады.

Бабилоннан өткен ҳәр бир адамның жүреги суўлап,

Апатшылықлары себепли жаны түршигеди+.

14Ҳәй, садақшылар,

Бабилон әтирапына сап тартып турың.

Оған оқ атың, оқларды аямаң,

Себеби ол Жаратқан Ийеге қарсы гүна иследи+.

15Ҳәмме тәрептен қалаға қарай бақырың!

Ол тәслим болды, минаралары қулады,

Дийўаллары жер менен жексен болды.

Бул Жаратқан Ийениң өши, оннан өш алың,

Өзи не ислеген болса, өзине де соны ислең+.

16Бабилонияда егин еккенди,

Орақ ўақтында орақшыны да жоқ қылың.

Душпан қылышынан қашып,

Ҳәр бир адам өз халқына қайтсын,

Өз ўатанына қашып барсын»+.

Израилдың қайта тиклениўи

17«Израил арысланлар қуўып,
Сүриўден айырылып қалған қойға уқсайды.
Дәслеп оны Ассирия патшасы жалмады,
Ал мына, оның сүйегин кемирген соңғысы,
Бабилония патшасы Набуходоносор болды+.
18Сонлықтан Израилдың Қудайы,
Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:
Мен Ассирия патшасын қалай жазалаған болсам,

Бабилония патшасы менен оның елин де солай жазалайман+.

19Израилды және өз өрисине қайтараман,
Ол Кармелде, Башанда отлап,
Эфрайым таўларында ҳәм Гиладта тойып жүреди+.
20Сол күнлери ҳәм сол ўақытта,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Израилдың айыбы изленеди,
Бирақ ҳеш бир айып табылмайды.
Яҳуданың гүнасы изленеди,
Бирақ оннан ҳеш бир гүна табылмайды.
Мен аман қалдырғанларымды кеширемен»+.

Жаратқан Ийениң Бабилонияны жазалаўы

21«Мератайым жерине ҳәм Пеқод[*] халқына ҳүжим қылыңлар.

Оларды қырып, толық жоқ қылың,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Өзиңе буйырғанлардың ҳәммесин орынла+.

22Бабилонияда урыс шаўқымы ҳәм уллы ўайраншылық!+

23Пүткил дүньяны тоқпақлап езген Бабилония,
Енди қаншелли сынып, майдаланды!
Ол миллетлер арасында,
Қандай қорқынышлы көриниске айланды!+
24Мен саған дузақ қурдым,
Бабилон, сен билмей, оған түстиң.
Жаратқан Ийеге қарсы шыққаның ушын,
Сен табылдың ҳәм тутқынға алындың.
25Ийениң, Әлемниң Жаратқан Ийесиниң,

Калдейлердиң жеринде ислейтуғын иси болғаны себепли,

Жаратқан Ийе зат сақлайтуғын бөлмесин ашып,

Оннан ғәзеп қуралларын шығарды+.

26Бабилонға ҳәр тәрептен ҳүжим қылың.

Оның дәрўазаларын ашың,

Қаладағының ҳәммесин үйин-үйин қылып жыйнап,

Пүткиллей жоқ қылың.

Оннан ҳеш нәрсе қалдырмаң.

27Барлық батырларын өлтириң,

Қырып таслаң.

Олардың соры қурысын!

Өйткени олардың күни келди,

Жаза алатуғын ўақты жетти.

28Бабилониядан қашып қайтып келгенлердиң даўысы еситиледи.

Олар Сионға келип,

Қудайымыз Жаратқан Ийениң өшин,

Өз Ибадатханасы ушын алған өшин жәрияламақшы+.

29Сарыжайшыларды, оқ ататуғынлардың ҳәммесин,
Бабилонның қарсысына шақырың.
Қаланы қоршаўға алың,
Ҳеш ким қутылып кете алмасын.
Ислеген исине жараса қайтарың,
Өзи не ислеген болса, өзине де соны ислең.
Себеби ол Израилдың Мухаддесине,
Жаратқан Ийеге қарсы көкирек көтерди+.
30Сонлықтан жас жигитлери көшелерде өлип,

Барлық әскерлери сол күни қаза табады, – дейди Жаратқан Ийе+.

31Ҳәй, тәкаббир, Мен саған қарсыман,

– дейди Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси. –

Сениң күниң келди, Мен сени жазалайтуғын ўақыт жетти.

32Тәкаббир сүрнигип жығылады,

Оны ҳеш ким орнынан турғызбайды.

Оның қалаларына от қояман,

Дөгерегиндегилердиң ҳәммесин от жалмайды»+.

33Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Израил менен Яҳуда да жәбир шекпекте,

Тутқынға алғанлардың ҳәммеси оларды беккем услап,

Азат қылыўдан бас тартпақта+.

34Бирақ олардың әмеңгери күшли,

Оның аты Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Ол Израилдың исин жақлайды.

Жер жүзине тынышлық,

Ал Бабилония турғынларына зобалаң береди.

35Калдейлерге қылыш дөнсин!

– дейди Жаратқан Ийе. –

Бабилон турғынларына,

Басшыларына ҳәм данышпанларына қылыш дөнсин!

36Жалған пайғамбарларына қылыш дөнсин!

Олар ақмақлық қылмақта!

Әскерлерине қылыш дөнсин!

Олар набыт болмақта!

37Атларына, саўаш арбаларына,

Басқа миллетлерден жаллап алған әскерлерине қылыш дөнсин!

Олар ҳаял сыяқлы ҳәлсиз болады.
Оның ғәзийнесине қылыш дөнсин!
Олар талан-тараж болады+.
38Қурғақшылық басланып,
Суўлар тартылып, қурып қалсын,
Өйткени бул жер бутлар мәканы.
Қорқынышлы бутлар себепли,
Адамлар ақылдан азды+.
39Енди ол жерде жабайы ҳайўанлар,
Сыртланлар ҳәм үкилер жасайды.
Онда адам жасамайды,
Әўладтан-әўладқа ҳеш ким аяқ баспайды+.
40Содом менен Гомораның,
Олардың әтирапындағы қалалардың,
Жер менен жексен болғаны сыяқлы,
Ол жерде де бирде бир адам жасамайды,
Тири жан қалмайды, – дейди Жаратқан Ийе+.

41Мине, арқадан бир халық киятыр.

Дүньяның шетинен бир уллы миллет,

Сондай-ақ көплеген патшалар аяққа турмақта+.

42Олар оқ жай ҳәм семсер менен қуралланған,

Өзлери де жаўыз ҳәм реҳимсиз.

Атларға минип шаўған сести,

Теңиз сыяқлы шуўылдайды.

Қыз Бабилон! Саған ҳүжим қылыў ушын,

Олар бир адамдай сап тартып турады.

43Бабилония патшасы олар ҳаққында еситкенде,

Қолларында мәдар қалмады.

Толғақ тутқан ҳаял киби,

Оны қайғы-азап бийлеп алды+.

44Мен Иордан бойындағы қалың тоғайдан,
Жап-жасыл жайлаўға шыққан арыслан сыяқлы,
Оларды сол жерден асығыс қуўып шығаман.

Мен оларға патша беремен, бирақ ол оларды қорғай ала ма?

Себеби Маған тең келетуғын ким бар?

Меннен ким есап талап қыла алады?

Қайсы патша Маған қарсы тура алады?»+

45Енди, Жаратқан Ийениң Бабилонға қарсы дүзген жобасын,

Калдейлердиң жери ушын нийетлеген мақсетин еситиң:

«Ҳақыйқатында, сүриўдеги ең жасы да сүйреп кетиледи,

Олардың жайлаўлары босап қалады+.

46„Бабилон басып алынды!“ – деп бақырғанда,

Жер жүзи ләрзеге келеди.

Қышқырысқан даўыслары,

Миллетлер арасынан еситиледи».

51

51^1Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен Бабилон ҳәм Леб-Қамай[*] турғынларын,

Набыт қылатуғын даўыл турғызаман+.

2Бабилонға жат жерлилерди жиберемен.

Оны бийдайдай суўырып, елин босатып таслайды.

Апатшылық күни оған жән-жақтан ҳүжим қылады.

3Сарыжайшылардың сарыжайын тартыўына,

Саўытларын кийип таяр турыўына жол қоймаң.

Бабилонның жасларын аямаң,

Оның ләшкерлерин толық қырып таслаң.

4Қаза тапқанлар калдейлердиң елинде,

Өлтирилгенлер көшелерде жатады»+.

5Израил ҳәм Яҳуда ели,
Израилдың Мухаддеси алдында,
Гүнаға батқан болса да,
Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси,
Оларды тәрк етпеди+.
6Бабилонлылар арасынан қашың,
Ҳәр ким өз жанын қутқарсын.
Оның қылмысы себепли набыт болмаң.
Себеби Жаратқан Ийе Бабилоннан өш алмақта,
Қылмысына жараса жаза бермекте+.
7Бабилон Жаратқан Ийениң қолында,
Пүткил дүньяны мәс қылған,
Алтын кесе сыяқлы еди.
Миллетлер оның шарабынан ишип,
Ақылынан азды+.
8Бабилон қулап, шыл-пәрше болды.
Ол ушын жылаң,
Жарасына мәлҳәм жағың,
Бәлким, жазылып қалар!+

9Биз Бабилонға шыпа бермекши болдық,

Ол шыпа таппады.

Оны таслап, ҳәмме өз ўатанымызға кетейик.

Оған шығарылған ҳүким көклерге жетти,

Бултларға дейин көтерилди.

10Жаратқан Ийе бизди ақлады,
Барып, Қудайымыз Жаратқан Ийениң ислерин,
Сионда жәрия қылайық.

11Оқларды ушқырлап, оқ қалталарды толтырың.

Жаратқан Ийе Мидия патшаларының руўхын қозғады.

Нийети Бабилонды жоқ қылыў еди.

Усылай, Жаратқан Ийе Өзиниң өшин,

Ибадатханасының өшин алады+.

12Бабилон дийўалларына қарсы байрақ көтериң,

Бақлаўшыларды күшейтиң, гүзетшилер қойың,

Буққыларды таярлаң.

Жаратқан Ийе мақсетлерин әмелге асырады,

Бабилон турғынларына айтқанларын орынлайды.

13Мол суўлар бойында,

Бай ғәзийнеге ийе болған халық!

Сениң ақырың жетти,

Әжелиң келди+.

14Әлемниң Жаратқан Ийеси Өзи ҳақы ант ишти:

«Сени топ-топ шегирткедей болған,

Әскерлерге толтыраман.

Олар жеңис даўрығын салады»+.

Жаратқан Ийеге алғыс-мақтаў

15Ол Өз қүдирети менен жерди жаратты,
Даналығы менен дүньяны қурды,
Ақылы менен көклерди жайды+.
16Ол гүркирегенде көктеги суўлар шуўылдайды,
Ол жердиң төрт тәрепинен бултларды көтереди,
Жаўын жаўдырыў ушын шақмақ шақтырып,
Сақлап қойған жеринен самал естиреди+.
17Ҳәмме адам ақмақ ҳәм билимсиз,

Ҳәр бир зергер соққан бутлары себепли уятқа қалады.

Олардың мүсинлери қолдан соғылған, оларда жан жоқ+.

18Олар пайдасыз, масқарапаздың иси,

Жазалаған ўақытта-ақ жоқ болады.

19Бирақ Яқыптың Қудайы оларға уқсамайды,

Ол пүткил барлықты жаратқан Қудай.

Израил урыўы – Оның мийрасы,

Оның аты – Әлемниң Жаратқан Ийеси+.

Бабилонның қыйралыўы

20«Бабилон, сен Мениң шоқмарым едиң,
Сен арқалы миллетлерди қырып,
Патшалықларды ўайран қылдым+.

21Сен арқалы атлар менен ондағы шабандозларды,

Саўаш арбалары менен арбакешлерди қырдым.
22Сен арқалы еркеклер менен ҳаялларды,
Ғаррылар менен жасларды,
Жигитлер менен қызларды қырдым.
23Сен арқалы шопанды ҳәм оның сүриўин,
Дийханды ҳәм оның жер айдайтуғын өгизин,
Ҳүкимдарлары менен ҳәмелдарларын қырдым.

24Бабилонның ҳәм пүткил калдейлердиң,
Сионда ислеген барлық жаўызлықларын,
Сизлердиң көз алдыңызда өзлерине қайтараман,
– дейди Жаратқан Ийе. –
25Ҳәй, ўайран етиўши таў,
Пүткил дүньяны қыйратқан таў!
Мен саған қарсыман!
– дейди Жаратқан Ийе. –
Қолымды созып,
Сени жартастан қулатып,
Жанып кеткен таўға айландыраман.
26Сеннен мүйешке қойылатуғын тас та,
Тийкар тас та алынбайды.
Мәңгиге қаңырап қаласаң,
– дейди Жаратқан Ийе».

27Сол жерде байрақ көтерип,
Миллетлер арасында кәрнай шалың,
Миллетлерди Бабилонға қарсы урысқа таярлаң.
Арарат, Минний ҳәм Ашкеназ патшалықларын,
Бабилонға қарсы топлаң.
Оған қарсы сәркәрда тайынлап,
Атларды шегирткедей үстине бастырың+.
28Бабилонға қарсы урысыўға миллетлерди,

Мидия патшаларын, оның ҳүкимдарлары менен ҳәмелдарларын,

Олардың қол астындағы барлық еллерди таярлаң+.

29Жер титиреп, қалтырамақта.

Өйткени Бабилонды адамсыз шөлге айландырыў ҳаққындағы,

Жаратқан Ийениң нийети әмелге аспақта+.
30Бабилон батырлары саўаштан ўаз кешип,
Өз қорғанларында отыр.
Күши кетип, ҳаялдай болып қалған.
Олардың жайлары өртелип,
Қапы илгишлери сындырылды+.
31Шабарман изинен шабарман,
Хабаршы изинен хабаршы келип,
Бабилония патшасына мына хабарды билдирди:
«Қала ҳәмме тәрептен басып алынды,
32Дәрья өткеллери қолға алынды,
Қамыслы батпақлар өртелди,
Әскерлерди қорқыныш бийледи».

33Израилдың Қудайы Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Орым ўақтында қырман қалай айдалатуғын болса,

Қыз Бабилон да солай қылынады.

Тез арада сол ўақыт келеди»+.

34«Бабилония патшасы Набуходоносор,
Мени жалмап, албыратты,
Бос ыдысқа айландырып қойды.
Айдарҳадай жутып,
Қарнын ләззетли затларыма толтырды,
Кейин қусып таслады+.

35Бизлерге ҳәм жерлеслеримизге исленген зорлық,

Бабилонның басына түссин», – дейди Сион турғынлары.

«Төгилген қанымыздың қуны,

Калдейлерден талап етилсин», – дейди Ерусалим.

36Сонлықтан Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен сениң исиңди жақлап,

Сениң ушын өш аламан.

Теңизин қурғатып,

Суў булақларын қурытаман+.

37Бабилон тас үйиндисине,

Сағаллар мәканына айланады.

Қорқынышлы ҳәм жанды түршиктиретуғын көриниске айланып,

Күлкиге қалады.
Ол жерде ҳеш ким жасамайды+.
38Бабилон халқы арысландай ақырады,
Арыслан баласындай қаңсылайды+.
39Сонда, иштейи ашылғанда,
Мен оларға зыяпат қурып беремен.
Йошланып, мәңгилик уйқыға кетип,
Ҳеш ўақыт оянбасын деп,
Оларды мәс қыламан,
– дейди Жаратқан Ийе. –
40Оларды тоқлы, қошқар ҳәм серке киби,
Сойыўға алып бараман.

41Ўаҳ, Шешах[*] басып алынады!

Пүткил дүньяның салтанаты қолға алынады!

Ўаҳ, миллетлер арасында Бабилон қорқынышлы көриниске айланады!

42Бабилонды теңиз қаплап,
Туўлаған толқынлары оны бастырады.
43Оның қалалары қаңырап,
Қуў далаға, шөлге айланады,
Ҳеш ким жасамайтуғын,

Адам баласы ол арқалы өтпейтуғын жер болып қалады+.

44Бабилон қудайы Белди жазалап,

Жутқанларын қустыраман.

Енди миллетлер оған келмейтуғын болады,

Бабилон дийўаллары қулайды+.

45Халқым Мениң! Олардың арасынан шығып,
Жаратқан Ийениң лаўлаған ғәзебинен,
Жаныңызды сақлап қалың+.
46Елде тарқалған мыш-мышлардан,
Жүрегиңиз артқа тартып, қорқпасын.
Быйыл бир гәп тарқалса,
Келеси жылы басқасы тарқалады.
Елдеги зорабанлық,
Патшалар арасындағы урыс ҳаққында,
Мыш-мышлар тарқалады.
47Сондай күнлер киятыр,
Мен Бабилонның бутларын жазалайман.
Пүткил үлке уятқа қалып,
Өли денелери оның ортасында жайрап жатады+.
48Арқадан жоқ қылыўшы,
Бабилонға ҳүжим еткенде,
Аспан, жер ҳәм ондағылардың ҳәммеси,
Бабилонның жағдайына шадланып, қышқырысады,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
49Израиллыларды қырғаны,

Жер жүзиндеги басқа халықларды да қырғаны ушын,

Бабилон қулайды.

50Қылыштан қутылғанлар иркилмей, кетиң!
Узақ жерлерде Жаратқан Ийени еске алың,
Ерусалимди жүректе сақлаң.
51„Бизлер кейис еситкенде, уялдық,
Шет еллилер Жаратқан Ийениң Үйиниң,
Мухаддес жерлерине киргенде,
Жүзи қара болдық!“+

52Сондай күнлер келеди,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Мен Бабилонның бутларын жазалайман.
Пүткил жер бойлап,
Жарадарлардың пәрияды еситиледи+.
53Ҳәтте, Бабилон көклерге көтерилсе де,
Бәлент қорғанларын беккем қылса да,

Мен оған қырғын келтириўшини жиберемен», – дейди Жаратқан Ийе+.

54Бабилоннан аҳыў-нала сеслери,

Калдейлердиң жеринен уллы қырғын сести еситиледи+.

55Жаратқан Ийе Бабилонды опат етип,

Уллы шаўқымын басып тындырады.

Душпанлары мол суўлардың толқынындай шуўлап,

Даўыслары жаңлап турады.

56Қырғын келтириўши Бабилонға келеди.

Әскерлери тутқынға алынып,

Оқ жайлары сындырылады.

Жаратқан Ийе – өш алыўшы Қудай,

Ол исине сай толық қайтарады+.

57«Мен Бабилонның басшыларын, данышпанларын,

Ҳүкимдарларын, ҳәмелдарларын ҳәм әскерлерин мәс қыламан.

Олар оянбайтуғын мәңгилик уйқыға кетеди», – дейди,

Аты Әлемниң Жаратқан Ийеси болған Патша.

58Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Бабилонның қалың дийўаллары жер менен жексен болады,

Бәлент дәрўазалары жағып жибериледи.

Халықлардың мийнети бийҳудаға кетеди,

Миллетлердиң мийнети отқа жемтик болады»+.

59Яҳуда патшасы Седекияның патшалығының төртинши жылы, патшаның жол сапарларын уйымластырыўшы ўәзири Махсеяның ақлығы, Нерияның улы Серая Седекия менен бирге Бабилонға кетеринде, пайғамбар Еремия Сераяға усы тапсырманы берди+. 60Еремия Бабилонның басына түсетуғын барлық апатшылықларды, Бабилонға тийисли барлық сөзлерди бир орама қағазға жазып қойған еди. 61Еремия Сераяға былай деди:

– Бабилонға барғаныңда, бул сөзлерди даўыслап оқып бер. 62Кейин былай деп дуўа ет: «Жаратқан Ийе, бул орынның жоқ етилетуғыны, онда инсан да, ҳайўан да жасамайтуғыны, оның мәңгиге қаңырап жататуғыны туўралы Өзиң айттың»+. 63Орама қағазды оқып болып, оған тас байлап, Евфрат дәрьясына атып жибер+. 64Кейин былай деп айт: «Бабилон да усылай суўға шөгеди. Ол Мен жаўдыратуғын апатшылықтан, енди ҳеш қашан аяққа тура алмайды. Оның ҳәмме турғынлары набыт болады».

Усының менен, Еремияның сөзи жуўмағына жетеди.

52

Ерусалимниң қулаўы

52^1•Седекия жигирма бир жасында патша болып, Ерусалимде он бир жыл патшалық етти. Оның анасының аты Хамутал болып, ол либналы Еремияның қызы еди+. 2Седекия да Еҳоякимге уқсап, Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. 3Жаратқан Ийе Ерусалим менен Яҳудаға ғәзепленгени ушын, оларды Өз дәргайынан қуўып жиберди.

Седекия Бабилония патшасына қарсы бас көтерди+. 4Седекияның патшалығының тоғызыншы жылының оныншы айының оныншы күни Бабилония патшасы Набуходоносор пүткил әскерлери менен Ерусалимниң әтирапына келип, орда қурды ҳәм қаланың айналасына қамал минараларын қурды+. 5Солай етип, Седекияның патшалығының он биринши жылына дейин, қала қамалда болды.

6Сол жылғы төртинши айдың тоғызыншы күни қалада ашлықтың ҳәўиж алғаны соншелли, үлке халқы бир тислем нанға зар болды. 7Сол ўақытта қала дийўалы қулады. Калдейлер қаланы айлана қоршап турған болса да, барлық әскерлер түнде патшаның бағының жанындағы, еки дийўал арасындағы дәрўаза арқалы шығып, Иордан тегислигине қарай қашып кетти. 8Калдей әскерлери патшаны қуўып, Ерихо тегислигинде изинен жетип алды. Ҳәмме әскерлер Седекияны таслап қашып кетти. 9Калдейлер Седекияны тутқынға алып, Хамат үлкесиниң Рибла қаласында болған Бабилония патшасы Набуходоносорға алып барды. Сол жерде патша Седекияның үстинен ҳүким шығарды+. 10Бабилония патшасы Риблада Седекияның улларын көз алдында баўызлатты. Және де, ол Яҳуданың барлық ҳәмелдарларын да баўызлатты+. 11Буннан кейин, Седекияның көзлерин ойдырды, оны қола шынжыр менен байлатып, Бабилонға алып кетти. Оны өлимине дейин қамақханада сақлады+.

12Бабилония патшасы Набуходоносордың патшалығының он тоғызыншы жылының бесинши айының оныншы күни Бабилония патшасына хызмет еткен сақшылар баслығы Набузарадан Ерусалимге келди+. 13Ол Жаратқан Ийениң Үйине, патша сарайына ҳәм Ерусалимдеги үйлердиң ҳәммесине от берип, пүткил зәўлим жайларды өртеп жиберди+. 14Сақшылар баслығы менен бирге келген калдей әскерлери Ерусалимди қоршап турған барлық дийўалларды қулатып таслады+. 15Сақшылар баслығы Набузарадан қалада аман қалғанларды, халықтың кәмбағалларын, Бабилония патшасы тәрепине өткен қашқынларды ҳәм тири қалған өнерментшилерди сүргин қылып, алып кетти. 16Жүзимгершилик ҳәм дийханшылық пенен шуғылланыўы ушын, Набузарадан үлкедеги жарлылардан айырымларын сол жерде қалдырды.

17Калдейлер Жаратқан Ийениң Үйиндеги қола өрелерди, түбелдириклерди, қола ҳәўизди бөлеклеп, қолаларды Бабилонияға алып кетти+. 18Соның менен бирге, олар хызмет етиў ўақтында қолланылатуғын күл салынатуғын ыдысларды, күл алатуғын белшелерди, пилик кескишлерди, қан себетуғын табақларды, тостағанларды ҳәм барлық қола буйымларды алып кетти+. 19Сақшылар баслығы алтын ҳәм гүмистен исленген буйымлардың ҳәммесин, қырмаларды, шоқ салынатуғын ыдысларды, қан себетуғын табақларды, күл салынатуғын ыдысларды, шыра қойғышларды, тостағанларды ҳәм кеселерди алып кетти. 20Жаратқан Ийениң Үйи ушын патша Сулайман ислеткен еки өре, бир ҳәўиз ҳәм ҳәўиз астындағы он еки қола өгиз ушын сарп етилген қоланың есабы жоқ еди+. 21Ҳәр бир өрениң бийиклиги он сегиз шығанақ, домалақ айланасы он еки шығанақ, қалыңлығы төрт ели болып, иши бос еди+. 22Өрениң төбесинде қола төбелик бар еди. Оның бийиклиги бес шығанақ болып, айналасы қоладан исленген шынжырлы торлар ҳәм қуйма анарлар менен безелген еди. Екинши өре де анар әшекөйлер менен безелген еди. 23Ҳәр тәрепте тоқсан алты анар, тордың үстиндегиси менен ҳәммеси болып жүз анар бар еди.

Яҳуда халқының Бабилонияға сүргин етилиўи

24Сақшылар баслығы Набузарадан бас руўханий Сераяны, екинши дәрежели руўханий Сефанияны ҳәм Ибадатхана босағасындағы қадағалаўшы үш руўханийди тутқынға алды+. 25Және де, ол қалада қалған әскерлерге әскербасы етип қойылған бир сәркәрданы, қаладан табылған патшаның жети ўәзирин, үлке халқын әскерликке шақырыў иси менен шуғылланатуғын әскербасының хаткерин ҳәм ел турғынларынан алпыс адамды тутқынға алды. 26Сақшылар баслығы Набузарадан оларды Риблаға, Бабилония патшасына алып барды. 27Бабилония патшасы оларды Хамат жериниң Рибла қаласында өлтиртти. Яҳуда халқы өз жеринен сүргин етилди.

28Набуходоносор сүргин қылып алып келген халықтың саны мынадай: патшалығының жетинши жылында үш мың жигирма үш яҳудийди,+
29патшалығының он сегизинши жылында Ерусалим турғынларынан сегиз жүз отыз еки адамды, 30жигирма үшинши жылы болса сақшылар баслығы Набузарадан жети жүз қырық бес адамды сүргин етип алып келди. Сүргин етилгенлер жәми төрт мың алты жүз адам еди.

Еҳоякинниң тутқыннан босатылыўы

31•Яҳуда патшасы Еҳоякинниң сүргин етилгенине отыз жети жыл болғанда, Бабилонға Эўил-Меродах патша болды. Ол сол жылдың он екинши айының жигирма бесинши күни Яҳуда патшасы Еҳоякинге жақсылық қылып, оны тутқынлықтан азат етти+. 32Патша Еҳоякин менен жыллы сөйлести ҳәм оны Бабилонға сүргин етилген басқа патшалардан үстин қойды. 33Солай етип, Еҳоякин қамақтағы кийимлерин өзгертти ҳәм өмириниң ақырына дейин патша дастурханынан аўқат жеди. 34Оның күнделикли керек-жарағы өмириниң ақырына шекем, өлемен дегенше Бабилония патшасы тәрепинен берилди.

* 2:23 7:31-32; 19:1-6; 32:35.

* 3:1 Нзм 24:1-4.

* 7:15 Эфрайым – арқа патшалық Израил нәзерде тутылған.

* 15:4 4Пат 21:1-16.

* 20:3 Магор-Миссабиб – «қорқынышқа бүркенген» дегенди билдиреди.

* 20:16 Жар 18:16–19:28.

* 22:11 Шаллум – Еҳоахаздың басқа аты. 4Пат 23:30 қараң.

* 22:24 Ехония – Еҳоякинниң басқа аты. 4Пат 24:6 қараң.

* 23:14 Жар 18:16–19:28.

* 25:26 Шешах – Бабилонияның шәртли белгилер тәртиби менен жазылған атамасы.

* 26:18 Мих 3:12.

* Ерм 27:1 Седекия – Базы қолжазбаларда «Еҳояким».

* 32:9 Он жети шекел – бир шекел шама менен 11 гр.

* 37:1 Ехония – Еҳоякинниң басқа аты. 4Пат 24:6 қараң.

* Ерм 38:28 Базы еврейше қолжазбаларда мына гәп те бар: «Ерусалим қулағанда, усы ўақыялар жүз берди», ал базы еврейше қолжазбаларда, әййемги грек ҳәм сурия тилиндеги аўдармаларда жоқ.

* 50:21 Мератайым… Пеқод – бул атамалар арқалы пүткил Бабилония нәзерде тутылған.

* 51:1 Леб-Қамай – Бабилонияның шәртли белгилер тәртиби менен жазылған атамасы. Бул «жүреги Маған қарсылар» деген мәнини билдиреди.

* 51:41 Шешах – Бабилонның шәртли белгилер тәртиби менен жазылған атамасы.

+ 1:1 Ешу 21:18, 3Пат 2:26

+ 1:2 4Пат 22:1, Ерм 3:6, Ерм 25:3, Сеф 1:1

+ 1:3 4Пат 23:36, 4Пат 24:18, Ерм 39:2, 4Пат 25:8-11

+ 1:4 Ийш 49:1, Гал 1:15, Ийш 49:6, Елш 9:15
+ 1:6 Шығ 4:10
+ 1:8 Езк 2:6, Езк 3:11, Мат 10:28, Ерм 15:20
+ 1:9 Ийш 6:7, Дан 10:16, Ерм 5:14
+ 1:10 Ерм 18:7, Ерм 31:28
+ 1:11 Амо 7:8, Амо 8:2
+ 1:13 Зхр 6:6

+ 1:14 Ерм 4:6, Ерм 6:1, Ерм 10:22, Ерм 13:20, Ерм 47:2, Езк 26:7

+ 1:15 Ерм 25:9

+ 1:17 3Пат 18:46

+ 1:18 Ийш 50:7, Ерм 6:27, Ерм 15:20, Езк 3:8-9

+ 2:2 Ерм 3:4, Езк 16:8, Нзм 2:7

+ 2:3 Шығ 19:6, Шығ 28:36, Нзм 7:6, Яқп 1:18, Аян 14:4

+ 2:5 Мих 6:3, 4Пат 17:15, Рим 1:21

+ 2:6 Нзм 8:15

+ 2:7 Нзм 8:7, Нзм 11:11, Леб 18:25, Сан 35:33, Езк 36:17

+ 2:8 Ерм 23:13
+ 2:9 Шығ 20:5-6
+ 2:10 Ийш 21:16-17

+ 2:11 Ийш 37:19, Ерм 16:20, Заб 105:20, Рим 1:23

+ 2:13 Заб 35:10, Ерм 17:13, Юхн 4:10

+ 2:15 Ийш 5:29, Ерм 4:7, Нах 2:11, Ерм 9:11, Ерм 46:19

+ 2:18 Ийш 30:2, Ийш 31:1, Ерм 2:18, Езк 16:28, Езк 23:12

+ 2:20 Ерм 30:8, Езк 34:27, Езк 6:13, Езк 16:15-16, Ҳош 4:13

+ 2:21 Ийш 5:1, Заб 79:9, Мат 21:33
+ 2:22 Аюп 9:30, Езк 24:12
+ 2:24 Ҳош 8:9
+ 2:25 Нзм 32:16, Ерм 3:13, Ерм 18:12
+ 2:26 Ерм 32:32
+ 2:27 Бий 10:10
+ 2:28 Нзм 32:37, Ерм 11:12-13

+ 2:30 Ийш 9:13, Ерм 5:3, 3Пат 18:4, 2Жлн 24:21, Мат 23:37, Елш 7:52

+ 2:32 Ийш 61:10, Нзм 32:18, Ийш 17:10, Ерм 3:21, Ҳош 8:14

+ 2:33 Ерм 22:20, Ерм 30:14
+ 2:34 4Пат 21:16, 4Пат 24:4, Ерм 19:4
+ 2:36 Ийш 30:3-5
+ 3:1 Нзм 24:1-4
+ 3:2 Ийш 13:20, Езк 16:25
+ 3:3 Нзм 28:24, Амо 4:7
+ 3:5 Заб 102:9, Жоқ 3:31

+ 3:6 4Пат 22:1, Ерм 1:2, Езк 6:13, Езк 16:15-16, Ҳош 4:13

+ 3:8 Нзм 24:1, Ийш 50:1, 4Пат 17:19, Езк 23:11

+ 3:9 Шығ 34:15
+ 3:10 Езк 23:4
+ 3:11 Езк 16:51
+ 3:12 Заб 102:9
+ 3:13 Езк 6:13, Езк 16:15-16, Ҳош 4:13
+ 3:15 Ерм 23:4
+ 3:16 Шығ 25:10

+ 3:18 Ийш 11:13, Ерм 50:4, Езк 37:19, Ҳош 1:11

+ 3:20 Ҳош 3:1
+ 3:21 Нзм 32:18, Ийш 17:10, Ерм 2:32
+ 3:22 Ийш 57:18, Ерм 30:17
+ 3:25 Эзр 9:6-7, Заб 105:6
+ 4:1 2Жлн 30:6, Иол 2:12
+ 4:2 Нзм 6:13, Ерм 5:2, Ерм 9:24
+ 4:3 Ҳош 10:12, Мат 13:7, Мрк 4:7, Евр 6:8

+ 4:4 Нзм 10:16, Нзм 30:6, Рим 2:29, Ерм 21:11

+ 4:5 Ҳош 5:8, Ҳош 8:1
+ 4:6 Ерм 1:14, Езк 26:7
+ 4:7 Ийш 5:29, Ерм 2:15, Нах 2:11
+ 4:8 Ийш 22:12, Иол 1:13
+ 4:10 Ерм 14:13, Езк 14:9
+ 4:12 Ерм 51:1, Ҳош 4:19, Ҳош 13:15
+ 4:13 Езк 38:9, Ийш 5:28, Жоқ 4:19, Хаб 1:8
+ 4:14 Заб 50:4, Ийш 1:16, Яқп 4:8
+ 4:17 4Пат 25:1-4
+ 4:18 Ерм 2:17
+ 4:19 Ийш 16:11
+ 4:20 Езк 7:26, Ерм 10:20
+ 4:22 Нзм 32:28
+ 4:23 Жар 1:2, Ийш 5:30
+ 4:24 Езк 38:20, Нах 1:5
+ 4:25 Ерм 9:10
+ 4:26 Заб 106:34
+ 4:27 Ерм 5:10
+ 4:28 Ийш 24:4, Ҳош 4:3, Иол 1:10, Ийш 50:3
+ 4:30 Жоқ 1:19, Езк 23:22, Езк 23:40

+ 4:31 Ийш 13:8, Ерм 6:24, Ерм 13:21, Ерм 22:23, Мих 4:9-10, Ийш 1:15, Жоқ 1:17

+ 5:1 Ийш 59:16, Езк 22:30, Жар 18:26
+ 5:2 Нзм 6:13, Ерм 4:2
+ 5:3 Ерм 2:30, Амо 4:6, Хаг 2:17
+ 5:4 Ерм 8:7
+ 5:5 Ерм 2:20

+ 5:6 Ийш 5:29, Ерм 2:15, Ҳош 13:7-8, Нах 2:11

+ 5:7 Нзм 32:21, 2Жлн 13:9, Шығ 23:13, Ешу 23:6

+ 5:8 Шығ 20:14, Шығ 20:17, Езк 22:11
+ 5:9 Ерм 9:9
+ 5:10 Ерм 4:27
+ 5:12 Ийш 28:15, Ерм 6:14, Ерм 14:13
+ 5:13 2Жлн 36:16, Зхр 1:4
+ 5:14 Ерм 1:9, Аян 11:5
+ 5:15 Хаб 1:6, Нзм 28:49
+ 5:16 Заб 5:10
+ 5:17 Леб 26:16, Нзм 28:51
+ 5:19 Ерм 13:22, Ерм 16:10, Ерм 22:8
+ 5:21 Нзм 32:6, Нзм 29:4, Ийш 6:9, Мрк 8:18

+ 5:22 Ерм 10:7, Аян 15:4, Жар 1:9, Аюп 38:8-11, Заб 32:7, Заб 103:9

+ 5:23 Шығ 32:9, Заб 77:8
+ 5:24 Нзм 11:14
+ 5:26 Заб 63:5, Ҳкм 1:11, Ҳкм 12:6
+ 5:28 Ийш 1:23
+ 5:29 Ерм 5:9, Ерм 9:9

+ 5:31 Ерм 6:13, Ерм 14:14, Ерм 29:9, Жоқ 2:14, Езк 13:6

+ 6:1 2Пат 14:2, Нхм 3:14, Ерм 1:14, Езк 26:7
+ 6:4 Иол 3:9
+ 6:6 Нзм 20:19-20, Сеф 3:1
+ 6:7 Заб 54:10, Езк 7:23

+ 6:10 Ийш 28:10, Ийш 42:20, Езк 12:2, Юхн 8:43

+ 6:11 Ерм 20:9

+ 6:12 Нзм 28:30

+ 6:13 Ийш 57:17, Ерм 5:31, Ерм 23:11, Мих 3:11

+ 6:14 Ерм 23:17, Езк 13:10, Мих 3:5
+ 6:15 Сеф 2:1, Ерм 8:10-12
+ 6:16 Ерм 18:15, Мат 11:29
+ 6:17 Ерм 44:16
+ 6:19 Ҳкм 1:31

+ 6:20 3Пат 10:1, 2Жлн 9:1, Ийш 1:13, Амо 5:21, Мал 1:10

+ 6:21 Езк 3:20, Езк 18:24
+ 6:22 Ерм 1:13, Ерм 50:41-43
+ 6:24 Ийш 13:8, Ерм 4:31, Мих 4:9-10

+ 6:25 Заб 30:14, Ерм 20:3, Ерм 20:10, Ерм 46:5

+ 6:26 Амо 8:10, Зхр 12:10, Ерм 48:8
+ 6:27 Ерм 9:7, Ерм 1:18
+ 6:30 Ийш 1:22, Ийш 1:25, Езк 22:19-20
+ 7:2 Ерм 19:14, Ерм 26:2
+ 7:3 Ерм 18:11, Ерм 26:13
+ 7:4 Ийш 48:1, Мих 3:11
+ 7:5 Ерм 22:3
+ 7:7 Ерм 25:5
+ 7:9 Ерм 5:2, Ҳош 4:2
+ 7:11 Мат 21:13, Мрк 11:17, Лук 19:46
+ 7:13 Ҳкм 1:24, Ийш 65:12, Ийш 66:4
+ 7:15 4Пат 17:6, 4Пат 17:23

+ 7:16 Шығ 32:10, Нзм 9:14, Ерм 11:14, Ерм 14:11

+ 7:20 2Жлн 34:25
+ 7:21 Ҳош 8:13
+ 7:22 1Пат 15:22

+ 7:23 Леб 26:12, Ерм 11:4, Нзм 4:40, Нзм 5:33, Нзм 18:17

+ 7:24 Заб 80:11-12
+ 7:25 2Жлн 36:15
+ 7:26 Ерм 16:12

+ 7:30 4Пат 21:4-5, Ерм 32:34-35, Леб 15:31, 2Жлн 36:14, Езк 5:11

+ 7:31 Ешу 15:8, 4Пат 23:10, Ерм 19:2, Нзм 12:31

+ 7:33 Нзм 28:26, Ийш 17:2

+ 7:34 Аян 18:23, Леб 26:31, Ерм 16:9, Ерм 25:10

+ 8:2 Нзм 4:19, Езк 8:16, Ерм 9:22, Ерм 16:4, Ерм 25:33

+ 8:3 Аюп 3:21, Аян 9:6
+ 8:7 Ерм 5:4
+ 8:8 Ийш 10:1
+ 8:10 Нзм 28:30
+ 8:11 Езк 13:10, Мих 3:5
+ 8:12 Сеф 2:1, Ерм 6:12-15
+ 8:13 Ийш 1:30
+ 8:14 Ерм 9:15, Ерм 23:15, Жоқ 3:15
+ 8:15 Аюп 30:26, Ерм 14:19
+ 8:16 Аюп 39:20-25

+ 8:17 Сан 21:6, Нзм 32:24, Заб 57:5-6, Ўаз 10:11

+ 8:19 Мих 4:9, Нзм 32:21
+ 8:21 Ерм 14:17
+ 8:22 Ерм 46:11
+ 9:1 Ерм 13:17, Жоқ 1:2, Жоқ 1:16
+ 9:2 Заб 54:8

+ 9:3 Заб 63:4, Бий 2:10, Аюп 18:21, Ҳош 4:1, 2Сал 1:8

+ 9:4 Ерм 12:6, Мих 7:5
+ 9:7 Ерм 6:27
+ 9:8 Заб 27:3, Заб 61:5, Ҳкм 26:23, Мих 6:12
+ 9:9 Ерм 5:9, Ерм 5:29
+ 9:10 Иол 1:19-20, Ерм 4:25

+ 9:11 Ийш 25:2, Ерм 2:15, Ерм 34:22, Ерм 46:19

+ 9:15 Ерм 8:14, Ерм 23:15, Аян 8:11
+ 9:16 Леб 26:33, Нзм 28:64, Ерм 49:37
+ 9:17 Амо 5:16
+ 9:18 Ерм 14:17
+ 9:22 Ерм 8:2
+ 9:23 Ҳкм 3:5, Ҳкм 21:30
+ 9:24 Яқп 1:9, 1Кор 1:31, 2Кор 10:17
+ 9:26 Ерм 49:32, Нзм 10:16, Ерм 4:4
+ 10:4 Ийш 40:19-20, Ийш 41:7
+ 10:5 Заб 113:12-15, Ийш 46:7, Ийш 41:23-24
+ 10:6 Шығ 15:11, Заб 85:8
+ 10:7 Ерм 5:22, Аян 15:4
+ 10:9 3Пат 10:22
+ 10:11 Заб 95:5

+ 10:12 Аюп 9:8, Заб 103:2, Заб 135:5, Ҳкм 3:19

+ 10:13 Аюп 38:22, Заб 134:7, Ерм 51:16

+ 10:14 Заб 96:7, Ийш 42:17, Заб 134:17, Хаб 2:18-19, Рим 1:25

+ 10:16 Сан 18:20, Заб 15:5, Нзм 32:9, Ерм 51:15-19

+ 10:19 Ерм 14:17, Ерм 30:12
+ 10:20 Ерм 4:20
+ 10:21 Езк 34:2, Езк 34:5-6
+ 10:22 Ерм 1:14, Езк 26:7
+ 10:23 Ҳкм 16:1, Ҳкм 20:24, Дан 5:23
+ 10:24 Заб 6:2, Заб 37:2

+ 10:25 Ерм 10:25, Аян 16:1, Заб 13:4, Заб 78:6-7

+ 11:3 Нзм 27:26

+ 11:4 Нзм 4:20, 3Пат 8:51, Леб 26:12, Ерм 7:22

+ 11:5 Шығ 3:8, Жар 17:2, Жар 26:3
+ 11:8 Леб 26:14-45, Нзм 28:15-65
+ 11:9 Езк 22:25
+ 11:10 Нзм 31:16

+ 11:11 1Пат 8:18, Ҳкм 1:28, Ийш 1:15, Езк 8:18, Мих 3:4

+ 11:12 Ийш 57:13, Ерм 2:28
+ 11:13 Ерм 2:28
+ 11:14 Ерм 7:16, Ерм 14:11

+ 11:15 Ҳкм 2:14, Ҳкм 10:23, Ҳкм 15:21, Ийш 1:11-12

+ 11:16 Заб 51:10, Рим 11:17
+ 11:17 Ийш 5:2, Ерм 2:21
+ 11:19 Ийш 53:7

+ 11:20 1Пат 16:7, Ерм 17:10, Ерм 20:12, Аян 2:23, Ерм 15:15, Ерм 20:12

+ 11:21 Ийш 30:10, Амо 2:11, Мих 2:6, Ешу 21:18, Ерм 1:1

+ 12:1 Эзр 9:15, Дан 9:7, Юхн 17:25, Аян 16:5, Аюп 12:6, Аюп 21:7, Заб 72:3, Заб 91:8, Ҳкм 24:19, Хаб 1:13, Мал 3:15

+ 12:2 Ийш 29:13

+ 12:3 Заб 16:3, Заб 138:1

+ 12:4 Ийш 40:24, Ерм 9:10, Ерм 23:10, Иол 1:10, Рим 8:22, Ерм 4:25, Ҳош 4:3

+ 12:6 Ерм 9:4, Ҳкм 26:25

+ 12:9 Ийш 46:11, Ийш 56:9, Езк 39:17, Аян 19:17-18

+ 12:10 Ийш 5:1-2
+ 12:13 Нзм 28:38, Мих 6:15
+ 12:14 Езк 25
+ 12:15 Ерм 48:47, Ерм 49:6
+ 12:16 Ерм 4:2
+ 13:1 Шығ 28:39, Леб 16:4
+ 13:13 Ийш 51:17
+ 13:14 Зхр 11:6

+ 13:16 Ийш 5:30, Ийш 8:22, Амо 8:9, Юхн 11:10, Юхн 12:35

+ 13:17 Ерм 9:1, Зхр 10:3, Зхр 13:7

+ 13:18 4Пат 24:12, Ерм 22:26, Аюп 19:9, Ерм 13:18, Жоқ 5:16

+ 13:20 Ерм 1:14, Ерм 6:22
+ 13:21 Ийш 13:8, Ерм 4:31, Мих 4:9-10
+ 13:22 Ерм 5:19
+ 13:24 Заб 1:4, Заб 82:14
+ 13:25 Аюп 20:29
+ 13:26 Ийш 47:3, Нах 3:5, Хаб 2:16
+ 13:27 Ерм 5:8, Ийш 1:16
+ 14:2 Ийш 3:25
+ 14:4 Ерм 3:3, Иол 1:11
+ 14:7 Заб 24:11, Заб 78:9
+ 14:8 Заб 70:5, Ерм 17:13
+ 14:10 Ҳош 8:13, Ҳош 9:9
+ 14:11 Ерм 7:16, Ерм 11:14

+ 14:12 Ҳкм 1:28, Ийш 1:15, Мих 3:4, Ерм 6:20, Нзм 32:24, Ерм 16:4, Ерм 24:10, Ерм 32:24, Езк 5:17, Езк 14:21

+ 14:13 Ийш 28:15, Ерм 5:12
+ 14:14 Ерм 5:31, Езк 13:6, Мрк 13:6
+ 14:15 Нзм 18:20
+ 14:16 Заб 78:3
+ 14:17 Ерм 13:17, Ерм 8:21
+ 14:18 Езк 7:15
+ 14:19 Жоқ 5:22, Ерм 8:15
+ 14:20 Заб 105:6, Дан 9:5, Дан 9:8
+ 14:21 Леб 26:42
+ 14:22 Леб 26:4, Езк 34:26, Зхр 10:1
+ 15:1 Шығ 32:11-14, 1Пат 7:10, Заб 98:6
+ 15:2 Ерм 43:11, Зхр 11:9, Аян 13:10
+ 15:3 Леб 26:16-22, Аян 6:8
+ 15:4 4Пат 21:3-7, 4Пат 21:11, Ерм 34:17
+ 15:5 Ийш 51:19, Нах 3:7
+ 15:9 1Пат 2:5, Амо 8:9
+ 15:10 Аюп 3:3, Ерм 20:14, Шығ 22:25
+ 15:13 Ерм 17:2
+ 15:14 Ерм 16:13, Нзм 32:22
+ 15:15 Ерм 11:20, Заб 68:8

+ 15:16 Езк 3:1-3, Аян 10:9-10, Заб 118:111, Заб 118:162

+ 15:17 Жоқ 3:28

+ 15:18 Ерм 30:12, Аюп 6:15

+ 15:20 Ийш 50:7, Ерм 1:18, Езк 3:8-9, Ерм 1:8

+ 16:4 Ерм 8:2, Ерм 25:33, Ерм 14:12, Езк 5:17, Езк 14:21, Нзм 28:26

+ 16:5 Езк 24:16

+ 16:6 Леб 19:28, Нзм 14:1

+ 16:9 Ийш 24:8, Ерм 7:34, Езк 26:13, Ҳош 2:11, Амо 8:10, Аян 18:23

+ 16:10 Ерм 5:19
+ 16:11 Нзм 29:24-26, Ерм 22:9
+ 16:12 Ерм 7:26
+ 16:13 Нзм 4:28, Нзм 28:36
+ 16:15 Ерм 23:7-8
+ 16:16 Хаб 1:14-15

+ 16:17 2Жлн 16:9, Заб 89:8, Ҳкм 5:21, Ерм 32:19

+ 16:18 Ийш 40:2, Аян 18:6

+ 16:19 Заб 27:7, Заб 31:3, Ерм 17:17, Амо 2:4

+ 16:20 Ийш 37:19, 1Кор 8:4
+ 17:1 Аюп 19:24, Шығ 27:2
+ 17:2 Нзм 16:21, Ерм 15:13
+ 17:4 Нзм 32:22
+ 17:5 Заб 117:8, Заб 145:3, Ийш 31:3
+ 17:6 Ерм 48:6
+ 17:7 Заб 70:5
+ 17:8 Заб 1:3

+ 17:10 1Жлн 28:9, 1Жлн 29:17, Заб 25:2, Ҳкм 17:3, Ерм 32:19

+ 17:11 Заб 38:7

+ 17:13 Заб 70:5, Ерм 14:18, Заб 35:10, Ерм 2:13, Юхн 4:10

+ 17:15 Ийш 5:19
+ 17:17 Ерм 16:19
+ 17:18 Заб 34:4, Заб 39:15
+ 17:21 Нхм 13:15
+ 17:22 Шығ 20:8
+ 17:25 Ерм 22:4
+ 17:26 Леб 7:12, 2Жлн 33:16
+ 17:27 Езк 20:48, Ҳош 8:14, Амо 2:5
+ 18:1 Зхр 11:13
+ 18:3 Мат 27:9-10

+ 18:6 Аюп 10:9, Аюп 33:6, Ийш 29:16, Ийш 45:9, Ийш 64:8, Рим 9:20-24

+ 18:7 Ерм 1:10, Ерм 31:28, Ерм 42:10

+ 18:8 Шығ 32:14, 2Пат 24:16, Езк 18:21, Юнс 3:10

+ 18:10 1Пат 2:30
+ 18:11 Ерм 36:3, Юнс 3:8, Ерм 7:3, Ерм 26:13
+ 18:12 Ерм 2:25
+ 18:15 Ерм 2:31, Ерм 6:16
+ 18:16 Ерм 25:9, Леб 26:32
+ 18:17 Ҳош 13:15
+ 18:18 Ерм 11:19
+ 18:20 Заб 34:12, Ҳкм 17:13, Заб 118:85
+ 18:21 Заб 108:9-10
+ 18:22 Заб 139:6
+ 18:23 Заб 63:3, Нхм 4:5, Заб 68:28
+ 19:1 Ерм 18:2
+ 19:2 Ешу 15:8, 4Пат 23:10, Ерм 7:31-32
+ 19:3 1Пат 3:11, 4Пат 21:12
+ 19:4 4Пат 21:16, 4Пат 24:4, Ерм 2:34
+ 19:5 Леб 18:21, Нзм 12:31
+ 19:7 Нзм 28:26, Ерм 7:33
+ 19:8 Сеф 2:15

+ 19:9 Леб 26:29, Нзм 28:53, Жоқ 2:20, Жоқ 4:10, Езк 5:10

+ 19:11 Заб 2:9, Ийш 30:14, Ерм 7:32
+ 19:13 Нзм 4:19, Ерм 32:29, Сеф 1:5
+ 19:14 Ерм 7:2, Ерм 26:2
+ 20:2 Ерм 29:26
+ 20:3 Ерм 6:25
+ 20:5 4Пат 24:13-14
+ 20:6 Ерм 14:14
+ 20:7 Езк 14:9, Заб 118:50, Жоқ 3:14
+ 20:9 Аюп 32:20, Заб 38:3, Ерм 6:11
+ 20:10 Ерм 6:25, Ерм 46:5
+ 20:11 Ерм 1:8, Ерм 23:40

+ 20:12 1Пат 16:7, Ерм 11:20, Аян 2:23, Ерм 15:15

+ 20:13 Заб 108:30-31
+ 20:14 Аюп 3:3, Ерм 15:10
+ 20:16 Жар 19:24-25
+ 20:17 Аюп 3:10-11
+ 20:18 Аюп 3:20

+ 21:1 Ерм 38:1, 4Пат 25:18, Ерм 29:25, Ерм 37:3, Ерм 52:24

+ 21:2 4Пат 25:1, Заб 104:2

+ 21:5 Езк 20:33

+ 21:7 Ерм 37:17, Ерм 39:5, Ерм 52:9, Нзм 28:50, Езк 5:11

+ 21:8 Нзм 30:15
+ 21:9 Ерм 38:2, Ерм 39:18, Ерм 45:5
+ 21:10 2Жлн 36:19

+ 21:11 Ийш 1:17, Мих 6:8, Зхр 7:9-10, Ерм 4:4

+ 21:13 Ерм 49:4
+ 21:14 Езк 20:47
+ 22:3 Ийш 1:17, Ерм 7:5-6, Ерм 21:12
+ 22:4 Ерм 17:25
+ 22:5 Ерм 44:6, Ерм 49:13
+ 22:7 Ийш 37:24, Ерм 6:6
+ 22:8 Леб 26:32, 3Пат 9:8, 2Жлн 7:21
+ 22:9 Нзм 29:24-26, Ерм 16:11
+ 22:10 2Жлн 35:24-25
+ 22:12 4Пат 23:34
+ 22:13 Леб 19:13, Нзм 24:15, Хаб 2:12
+ 22:15 4Пат 23:25, Ийш 3:10
+ 22:16 Ҳкм 31:9
+ 22:18 4Пат 23:36
+ 22:19 Ерм 36:30
+ 22:20 Сан 27:12, Нзм 32:49
+ 22:23 Ерм 4:31

+ 22:24 Ийш 49:18, Езк 5:11, Сеф 2:9, Рим 14:11, Эст 8:8, Қсқ 8:6, Хаг 2:23, 4Пат 24:8-12, Ерм 24:1

+ 22:26 4Пат 24:12, Ерм 13:18
+ 22:28 Ерм 48:38
+ 22:29 Ийш 1:2
+ 22:30 Ерм 36:30
+ 23:1 Езк 34:1-10, Зхр 11:16-17
+ 23:3 Нзм 30:3, Ерм 32:37, Езк 34:13
+ 23:4 Ерм 3:15
+ 23:5 Ҳош 3:5, Езк 34:23
+ 23:6 Ерм 32:37, Езк 28:26, Ерм 33:14-16
+ 23:8 Ерм 16:14-15

+ 23:11 Ерм 6:13, Ерм 7:30, Ерм 32:34, Сеф 3:4

+ 23:12 Заб 34:6, Заб 72:18, Ҳкм 4:19

+ 23:13 Ерм 2:8

+ 23:14 Ерм 29:23, Езк 13:22, Жар 18:20, Жар 19:24, Ийш 1:10, Езк 16:46

+ 23:15 Ерм 8:14, Ерм 9:15, Аян 8:11
+ 23:16 Езк 13:2
+ 23:17 Ерм 6:14, Езк 13:10, Мих 3:5
+ 23:18 Аюп 15:8
+ 23:19 3Пат 19:11, Езк 1:4
+ 23:20 Ерм 30:23-24
+ 23:21 Ерм 5:31, Ерм 14:14, Езк 13:6
+ 23:23 Заб 138:7-12
+ 23:24 Ийш 66:1
+ 23:25 Нзм 13:1, Зхр 10:2
+ 23:27 Бий 3:27
+ 23:30 Нзм 18:20, Ерм 14:15, Езк 13:8
+ 23:32 Мих 3:5
+ 23:40 Ерм 20:11

+ 24:1 Амо 8:1, Мих 7:1, 4Пат 24:12-15, Езк 17:12

+ 24:2 Ерм 29:16
+ 24:6 Ерм 31:28, Ерм 42:10
+ 24:7 Нзм 30:6, Ерм 32:39
+ 24:8 Ерм 21:1
+ 24:9 Нзм 28:37
+ 24:10 Ерм 14:12, Езк 5:17, Езк 14:21
+ 25:1 4Пат 24:1, Ерм 36:1, Дан 1:1
+ 25:3 Ерм 1:2, Ерм 7:13, Ерм 26:5
+ 25:4 2Жлн 24:19
+ 25:5 Ерм 7:7
+ 25:6 Шығ 20:3-4

+ 25:9 Ерм 1:15, Ерм 27:6, Ерм 43:10, Ерм 18:16

+ 25:10 Ўаз 12:4, Ерм 7:34
+ 25:11 Ерм 29:10, Дан 9:2, Зхр 1:12, Зхр 7:5
+ 25:13 Ерм 46
+ 25:14 Ерм 27:7, Ерм 50:9, Ерм 51:28

+ 25:15 Заб 74:8, Ийш 51:17, Обд 1:16, Аян 14:10

+ 25:16 Ерм 47:6
+ 25:17 Ийш 51:22, Нах 3:11
+ 25:19 Ерм 46:25

+ 25:20 Жар 22:21, Аюп 1:1, Жоқ 4:21, Ерм 47:1

+ 25:21 Ерм 48
+ 25:22 Ийш 23:1, Ерм 27:3, Ерм 47:4
+ 25:23 Жар 22:21, Ийш 21:13, Ерм 49:8
+ 25:25 Ерм 49:34-39
+ 25:27 Езк 38:21
+ 25:28 Ерм 49:12
+ 25:29 1Пет 4:17, Езк 38:22
+ 25:30 Иол 3:16, Амо 1:2
+ 25:32 Ерм 23:19, Ерм 30:23
+ 25:33 Ийш 66:16, Ерм 8:2, Ерм 16:4
+ 25:34 Ерм 4:8
+ 26:1 4Пат 23:36
+ 26:2 Ерм 7:2, Ерм 19:14, Нзм 4:2, Аян 22:18
+ 26:3 Ерм 18:8, Ерм 36:3, Юнс 3:10
+ 26:4 Леб 26:14, Нзм 28:15
+ 26:5 Ерм 25:3-4
+ 26:10 Ерм 36:10

+ 26:13 Ерм 7:3, Ерм 18:11, Нзм 30:2-3, Юнс 3:10

+ 26:14 Ешу 9:25
+ 26:17 Елш 5:34
+ 26:18 Мих 3:12
+ 26:19 2Жлн 32:26, Шығ 32:14
+ 26:20 Ешу 9:17, 1Пат 7:1
+ 26:21 4Пат 23:36
+ 26:22 Ерм 36:12, Ерм 36:25
+ 26:24 4Пат 22:12
+ 27:1 4Пат 24:18
+ 27:2 Ерм 28:10
+ 27:3 Ерм 25:21-22
+ 27:5 Ийш 45:12, Дан 4:14

+ 27:6 Ийш 44:28, Ийш 45:1, Ерм 25:9, Ерм 43:10, Дан 2:38, Дан 4:19

+ 27:7 Ерм 52:31, Ерм 25:12-14
+ 27:8 Ерм 28:10, Езк 34:27, Ерм 14:20
+ 27:9 Ерм 29:8
+ 27:10 Ерм 5:31
+ 27:12 Ерм 38:17
+ 27:13 Ерм 14:12
+ 27:16 Ерм 28:3
+ 27:19 4Пат 24:14-15
+ 27:22 4Пат 25:13, Эзр 1:7, Ерм 29:10
+ 28:1 4Пат 24:18, Ешу 9:3, Ешу 21:17
+ 28:2 Нзм 28:48, Ерм 27:8
+ 28:3 Ерм 27:16
+ 28:9 Ерм 6:14, Нзм 18:22
+ 28:10 Ерм 27:2
+ 28:14 Ерм 27:6
+ 28:15 Ерм 29:31-32
+ 29:1 Езк 8:1
+ 29:2 4Пат 24:12, Ерм 24:1
+ 29:7 Эзр 6:10, 1Тим 2:1-2
+ 29:8 Ерм 27:9, Ерм 27:15
+ 29:9 Ерм 5:31

+ 29:10 Ерм 25:11-12, Дан 9:2, Зхр 1:12, 2Жлн 36:22, Эзр 1:1

+ 29:12 3Пат 8:48, 2Жлн 6:38, Дан 9:3
+ 29:13 1Жлн 28:9, 2Жлн 15:2, Ийш 55:6
+ 29:14 Нзм 4:29, Нзм 30:3
+ 29:16 Ерм 24:3, Ерм 24:8
+ 29:18 Ерм 14:12, Ерм 15:4, Ерм 18:16
+ 29:19 2Жлн 24:19, Ерм 25:4
+ 29:21 Ерм 5:31
+ 29:22 Ийш 65:15
+ 29:23 Ерм 23:14
+ 29:24 4Пат 25:18, Ерм 21:1
+ 29:26 4Пат 9:11, Ҳош 9:7, Ерм 20:2
+ 29:31 Ерм 28:15-16
+ 30:2 Ерм 36:2, Хаб 2:2, Зхр 5:1

+ 30:3 Нзм 30:3, Ерм 29:14, Ерм 12:15, Езк 20:42

+ 30:6 Ийш 13:8, Иол 2:6, Нах 2:10
+ 30:7 Иол 2:11, Сеф 1:14, Дан 12:1
+ 30:8 Ерм 2:20, Ерм 27:8, Езк 34:27
+ 30:9 Езк 23:5, Езк 34:23-24, Езк 37:24

+ 30:10 Ийш 41:8, Леб 26:6, Ерм 46:27, Езк 39:26, Мих 4:4

+ 30:11 Ерм 46:27-28
+ 30:12 Ерм 15:18
+ 30:16 Ийш 33:1
+ 30:17 Ерм 3:22, Ерм 33:6, Ҳош 6:1
+ 30:19 Езк 36:10
+ 30:22 Леб 26:12
+ 30:23 3Пат 19:11, Езк 1:4
+ 30:24 Ерм 23:19-20
+ 31:3 Нзм 7:8, Мал 1:2
+ 31:4 Шығ 15:20
+ 31:5 Ийш 65:21
+ 31:6 Ийш 2:3
+ 31:8 Ерм 3:18
+ 31:9 Ерм 50:4, Шығ 4:22, Ҳош 11:1, Мал 1:6
+ 31:10 Ийш 40:11
+ 31:11 Шығ 13:13, Леб 25:49, Ийш 49:24
+ 31:12 Ийш 58:11
+ 31:13 Заб 29:12
+ 31:15 Мат 2:18
+ 31:18 Жоқ 5:21
+ 31:20 Шығ 4:22, Ҳош 11:1, Мал 1:6
+ 31:22 Ерм 49:4
+ 31:23 Ерм 29:14, Заб 121:6

+ 31:27 Ийш 49:19, Езк 36:11, Зхр 2:4, Зхр 10:8

+ 31:28 Ерм 1:10, Ерм 18:7, Ерм 24:6, Ерм 42:10

+ 31:29 Жоқ 5:7, Езк 18:2-4
+ 31:30 Нзм 24:16
+ 31:31 Лук 22:20, 2Кор 3:6
+ 31:32 Ерм 3:14

+ 31:33 Ерм 32:40, Езк 37:26, Нзм 6:6, Ийш 51:7, Рим 2:15-16, Леб 26:12

+ 31:34 Ҳош 2:20, Ийш 43:25, Евр 8:8-12, Евр 10:16-17

+ 31:35 Жар 1:16, Аюп 38:33, Ийш 51:15
+ 31:36 Ерм 33:20-26
+ 31:37 Ерм 33:26, Рим 11:1
+ 31:38 Нхм 3:1, 4Пат 14:13
+ 31:40 Ерм 7:31-32, 2Жлн 23:15, Нхм 3:28
+ 32:1 4Пат 24:18
+ 32:2 4Пат 25:1, Нхм 3:25
+ 32:5 Ерм 21:10, Ерм 34:3, Ерм 38:3

+ 32:7 Ерм 22:11, Ешу 21:18, Ерм 1:1, Леб 25:25, Сан 27:11

+ 32:8 Леб 25:25, Сан 27:11, Рут 4:4
+ 32:12 Ерм 36:4, Ерм 43:3, Ерм 45:1
+ 32:17 Жар 18:14, Аюп 42:2, Мат 19:26
+ 32:18 Шығ 20:5, Шығ 34:7, Нзм 5:9
+ 32:19 2Жлн 16:9, Ерм 16:17, Ерм 17:10
+ 32:20 Заб 134:9
+ 32:21 Шығ 6:6, Нзм 4:34
+ 32:22 Шығ 3:8, Нзм 26:15
+ 32:23 Дан 9:10-14
+ 32:24 Ерм 14:12, Езк 5:17
+ 32:26 Жар 18:14

+ 32:29 2Жлн 36:19, Ерм 21:10, Ерм 19:13, Сеф 1:5

+ 32:30 Ерм 3:25
+ 32:32 Ерм 2:26
+ 32:34 4Пат 21:4-5, Ерм 7:30-31, Ерм 23:11
+ 32:35 Леб 18:21, Нзм 18:10, Нзм 12:31
+ 32:36 Ерм 21:10

+ 32:37 Нзм 30:3, Ийш 11:12, Езк 11:17, Сеф 3:20, Ерм 23:6, Езк 28:26

+ 32:38 Леб 26:12
+ 32:39 Езк 11:19
+ 32:40 Ийш 55:3, Ерм 31:33, Езк 16:60
+ 32:41 Ийш 62:5, Сеф 3:17, Нзм 28:63
+ 32:42 Зхр 8:15
+ 32:44 Ерм 29:14
+ 33:1 Ерм 32:2
+ 33:3 Ийш 48:6
+ 33:4 Нзм 31:17
+ 33:6 Ерм 3:22, Ерм 30:17, Ҳош 6:1
+ 33:7 Ерм 29:14
+ 33:8 Леб 16:30, Езк 36:25, Зхр 13:1
+ 33:10 Ерм 32:43
+ 33:11 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Заб 105:1
+ 33:15 Ҳош 3:5, Езк 34:23
+ 33:16 Ерм 32:37, Езк 28:26, Ерм 23:5-6
+ 33:17 2Пат 7:16
+ 33:19 Жар 8:22
+ 33:21 Заб 88:34
+ 33:22 Жар 15:5, Жар 22:17, 3Пат 4:20
+ 33:25 Заб 73:17, Заб 103:19
+ 33:26 Ерм 31:37, Ерм 29:14
+ 34:1 4Пат 25:1, Ерм 39:1, Ерм 52:4
+ 34:2 4Пат 24:18, Ерм 32:1, Ерм 21:10
+ 34:3 Ерм 32:3-5
+ 34:5 Ерм 38:20, Ерм 39:7, 2Жлн 16:14
+ 34:7 Ешу 10:3, Ешу 10:10
+ 34:9 Леб 25:39-46
+ 34:13 Шығ 20:2, Леб 26:13
+ 34:14 Шығ 21:2, Нзм 15:12
+ 34:17 Ерм 14:12, Ерм 15:4
+ 34:20 Нзм 28:26, Ерм 7:33
+ 34:21 Ерм 37:5, Ерм 37:11
+ 34:22 Ерм 37:8, Ерм 4:7
+ 35:1 4Пат 23:36, Ерм 25:1
+ 35:2 1Жлн 2:55, 1Жлн 9:26, 1Жлн 9:33
+ 35:6 4Пат 10:15, 4Пат 10:23
+ 35:11 4Пат 24:1, Ерм 46:2
+ 35:15 Шығ 20:3, Ерм 18:11, Ерм 25:5
+ 35:17 Ийш 50:2
+ 36:1 4Пат 24:1, Ерм 25:1, Ерм 45:1
+ 36:2 Ерм 30:1, Хаб 2:2, Зхр 5:1, Ерм 1:2

+ 36:3 Езк 12:3, Ерм 18:11, Ерм 26:3, Юнс 3:10

+ 36:4 Ерм 32:12
+ 36:9 Эзр 8:21, 2Жлн 20:3, Юнс 3:5
+ 36:10 Ерм 26:10, 1Жлн 9:26, 1Жлн 9:33
+ 36:12 Ерм 26:22
+ 36:22 Амо 3:15
+ 36:24 Ешу 7:6
+ 36:26 Ерм 26:20-23
+ 36:29 Ерм 26:9
+ 36:30 Ерм 22:30, 4Пат 22:19
+ 37:1 4Пат 24:17, Езк 17:13
+ 37:2 2Жлн 36:12
+ 37:3 Ерм 38:1, Ерм 21:1
+ 37:4 Ерм 32:2
+ 37:5 Ерм 34:21
+ 37:6 Жоқ 4:17
+ 37:8 Ерм 34:22
+ 37:13 Зхр 14:10, Ерм 38:19
+ 37:15 Ерм 38:6
+ 37:17 Ерм 21:7
+ 37:19 Ерм 28:2
+ 37:21 Ерм 32:2, Ерм 38:9, Ерм 52:6
+ 38:1 Ерм 37:3, Ерм 21:1
+ 38:2 Нзм 30:15, Ерм 21:9
+ 38:3 Ерм 32:3
+ 38:4 Ерм 26:11, Ерм 37:15
+ 38:5 2Пат 3:39
+ 38:6 Жар 37:24, Зхр 9:11, Заб 68:15
+ 38:7 Ерм 39:16, Елш 8:27, Ерм 37:13
+ 38:9 Ерм 52:6
+ 38:17 Ерм 27:12
+ 38:18 Ерм 21:10
+ 38:19 Ерм 37:13
+ 38:20 Ерм 34:5
+ 38:22 Ерм 38:6
+ 38:23 Ерм 39:6
+ 38:26 Ерм 37:20
• 39:1 4Пат 25:1-21, Ерм 52:4-16
+ 39:1 Нзм 28:52
+ 39:2 Ерм 1:3

+ 39:5 Ешу 5:10, Сан 34:11, 4Пат 23:33, Ерм 21:7

+ 39:7 Ерм 34:4-5
+ 39:8 Ерм 21:10, Езк 16:41, Нхм 1:3
+ 39:9 Ерм 40:1, Ерм 52:12
+ 39:14 4Пат 22:12, Ерм 26:24, Ерм 40:5
+ 39:15 Ерм 32:2, Ерм 33:1
+ 39:16 Ерм 38:7
+ 39:17 Ерм 22:25
+ 39:18 Ерм 21:9
+ 40:1 Ерм 39:11, Ешу 18:25, Ерм 31:15
+ 40:2 Нзм 29:24-28
+ 40:3 Ерм 44:23, Дан 9:10-12
+ 40:5 4Пат 22:12
+ 40:6 Ешу 18:26
• 40:7 4Пат 25:22-26
+ 40:7 4Пат 22:12, Ерм 39:14, Ерм 40:5
+ 40:8 Ешу 18:26
+ 40:13 Ерм 40:8, Ерм 42:1, Ерм 43:2
+ 41:1 Ешу 18:26, Ерм 40:14
+ 41:2 4Пат 25:25
+ 41:5 Ешу 17:7, Ешу 18:1, 3Пат 16:24
+ 41:9 3Пат 15:16
+ 41:11 Ерм 40:15
+ 41:12 2Пат 2:13
+ 41:15 Ерм 40:14
+ 42:1 Ерм 40:13
+ 42:2 1Пат 7:8, 1Пат 12:19
+ 42:5 Жар 31:50, Бий 11:10
+ 42:6 Ерм 7:23
+ 42:10 Ерм 24:6, Ерм 31:28
+ 42:14 Ерм 4:19, Ерм 43:7
+ 42:16 Езк 11:8
+ 43:2 Ерм 40:13, Ерм 42:1, Ерм 42:19
+ 43:3 Ерм 32:12
+ 43:6 Ерм 39:10, Ерм 40:7, Ерм 40:5
+ 43:7 Ерм 2:16

+ 43:10 Ийш 44:28, Ийш 45:1, Ерм 25:9, Ерм 27:6

+ 43:11 Ерм 44:13, Ерм 15:2, Зхр 11:9, Аян 13:10

+ 43:12 Ерм 46:25, Езк 30:13
+ 44:1 Ерм 43:8, Ерм 46:14
+ 44:3 Нзм 16:14, Ерм 19:4
+ 44:4 2Жлн 36:15-16
+ 44:9 3Пат 11:8, 4Пат 11:1
+ 44:12 Ерм 42:15-17
+ 44:13 Ерм 43:11
+ 44:16 Ерм 6:17, Ерм 42:13-14
+ 44:17 Ерм 19:13
+ 44:22 Езк 8:6, 4Пат 22:19
+ 44:23 Ерм 40:3
+ 44:27 Ерм 31:28
+ 44:28 Езк 6:8
+ 44:30 Ерм 46:17, Езк 30:21

+ 45:1 Ерм 32:12, 4Пат 24:1, Ерм 36:1, Ерм 36:23

+ 45:2 Ерм 36:26
+ 45:5 Ерм 21:9, Ерм 39:18
+ 46:1 Ерм 25:13

+ 46:2 Ийш 19:1, Езк 29:1, Иол 3:19, 4Пат 23:29, 2Жлн 35:20, Ерм 25:1, Ерм 36:1, Ерм 45:1

+ 46:5 Ерм 6:25, Ерм 20:10

+ 46:10 Ийш 13:19, Иол 1:15, Сеф 1:7, Ийш 1:24, Нзм 32:42, Ерм 46:2

+ 46:11 Ерм 8:22, Езк 30:21
+ 46:12 Нах 2:5
+ 46:14 Ерм 2:16, Ерм 44:1, Езк 30:13
+ 46:16 Леб 26:37
+ 46:17 Ийш 30:7

+ 46:18 Ерм 4:2, Бий 4:6, 3Пат 18:42, Ерм 48:15

+ 46:19 Езк 29:12, Езк 30:23, Ерм 2:15, Ерм 9:11, Ерм 44:1

+ 46:20 Ҳош 10:11
+ 46:24 Ерм 1:14-15
+ 46:25 Езк 30:14, Нах 3:8, Ерм 25:19
+ 46:26 Ийш 19:22, Езк 29:13

+ 46:27 Ийш 41:8, Ерм 30:10, Леб 26:6, Езк 39:26, Мих 4:4

+ 46:28 Ерм 30:10-11

+ 47:1 Ийш 14:29, Ерм 25:20, Езк 25:15, Иол 3:4, Амо 1:6, Сеф 2:4, Зхр 9:5

+ 47:2 Ерм 1:14, Езк 26:7

+ 47:4 Ийш 23:1, Езк 26:2, Иол 3:4, Амо 1:9, Зхр 9:4, Жар 10:14, Амо 9:7

+ 47:6 Нзм 32:41, Ерм 25:16

+ 47:7 Езк 14:17

+ 48:1 Ийш 15:1, Ийш 25:10, Ерм 25:21, Езк 25:8, Амо 2:1, Сеф 2:8, Сан 32:3, Сан 32:37-38

+ 48:5 Ийш 15:5
+ 48:6 Ерм 17:6
+ 48:7 Сан 21:29, Ерм 49:3-4
+ 48:8 Ерм 6:26
+ 48:11 Сеф 1:12
+ 48:13 Ийш 16:14
+ 48:15 Ерм 46:18
+ 48:18 Сан 21:30
+ 48:19 Нзм 2:35, Ешу 13:9
+ 48:26 Ерм 25:27, Ерм 51:39, Ийш 19:14
+ 48:27 Сеф 2:8
+ 48:28 Қсқ 2:14
+ 48:29 Ийш 16:6
+ 48:31 Ийш 16:7-10
+ 48:32 Сан 21:32
+ 48:34 Сан 32:37, Ийш 15:4
+ 48:37 Ерм 47:5
+ 48:38 Ерм 22:28
+ 48:40 Нзм 28:49, Ерм 49:22, Езк 17:3
+ 48:41 Ерм 49:22
+ 48:43 Ийш 24:17-18
+ 48:44 Амо 5:19
+ 48:45 Сан 24:17
+ 48:46 Сан 21:28-29
+ 48:47 Ерм 12:15, Ерм 49:6, Ерм 49:39

+ 49:1 Езк 21:28, Езк 25:1, Амо 1:13, Сеф 2:8, 3Пат 11:5, 3Пат 11:33

+ 49:2 Нзм 3:11, 2Пат 12:26
+ 49:3 Ерм 48:2, Ерм 48:6-7, Амо 1:15
+ 49:4 Ерм 31:22, Ерм 21:13
+ 49:6 Ерм 12:15, Ерм 48:47, Ерм 49:39
• 49:7 Обд 1:1-9

+ 49:7 Ийш 34:5, Езк 25:12-14, Езк 35, Амо 1:11-12, Обд 1:1-16, Мал 1:3-4, Жар 36:15, Аюп 2:11

+ 49:8 Жар 25:3, Ерм 25:23
+ 49:12 Ерм 25:28-29
+ 49:13 Ерм 22:5, Ерм 48:24
+ 49:16 Сан 24:21, Хаб 2:9
+ 49:17 Езк 35:3, Езк 35:7, Езк 35:9

+ 49:18 Жар 19:24, Нзм 29:23, Сеф 2:9, Ерм 50:40

+ 49:19 Ерм 12:5, Аюп 9:19, Ерм 50:44-46
+ 49:20 Ийш 14:24
+ 49:22 Нзм 28:49, Езк 17:3, Ерм 48:40-41

+ 49:23 Ийш 17:1, Амо 1:3, Зхр 9:1, 4Пат 18:34

+ 49:24 Ерм 48:41

+ 49:26 Ерм 50:30

+ 49:27 3Пат 15:18, 4Пат 6:24, Ерм 17:27, Амо 1:4

+ 49:28 Заб 119:5, Ийш 21:16, Ийш 60:7, Ийш 11:14

+ 49:29 Аюп 15:21, Ерм 6:25
+ 49:31 Бий 18:9-10, Езк 38:11
+ 49:32 Ерм 9:26
+ 49:33 Ерм 9:11

+ 49:34 4Пат 24:18, Жар 14:1, Ийш 21:2, Езк 32:24, Дан 8:2, Ерм 25:25

+ 49:36 Дан 7:2, Аян 7:1
+ 49:37 Ерм 9:16
+ 49:39 Ерм 12:15, Ерм 48:47, Ерм 49:6
+ 50:1 Ийш 13:1, Ийш 21:1, Ийш 47:1

+ 50:2 Ийш 46:1, Ерм 51:44, 1Пат 5:4, Ийш 21:9

+ 50:3 Ерм 1:15, Ерм 51:62

+ 50:4 Ийш 11:13, Ерм 3:18, Езк 37:19, Ҳош 1:11, Ерм 31:9, Ҳош 3:5

+ 50:5 Ерм 32:40

+ 50:6 Заб 118:176, Ийш 53:6, Зхр 10:2, 1Пет 2:25, Езк 34:2

+ 50:8 Ийш 48:20, Ерм 51:6, Ерм 51:45, Зхр 2:6-7, Аян 18:4

+ 50:9 Ерм 25:12-14
+ 50:13 Ерм 18:16
+ 50:14 Ийш 21:2
+ 50:15 Ерм 51:58, Заб 136:8, Аян 18:6
+ 50:16 Ийш 13:14

+ 50:17 Ийш 53:6, Зхр 10:2, 4Пат 17:6, 4Пат 25:1

+ 50:18 Ийш 10:12, Ийш 14:25
+ 50:19 Езк 34:13, Мих 7:14
+ 50:20 Ийш 33:24
+ 50:21 Езк 23:23
+ 50:22 Ерм 51:54
+ 50:23 Ерм 51:20
+ 50:25 Ийш 13:5
+ 50:28 Ерм 51:11

+ 50:29 Ийш 13:18, Езк 35:15, Обд 1:15, Хаб 2:8

+ 50:30 Ерм 49:26
+ 50:32 Ерм 17:27
+ 50:33 Ийш 14:17, Ийш 42:22
+ 50:37 Ийш 19:16, Ерм 51:30, Нах 3:13
+ 50:38 Ийш 44:27

+ 50:39 Аюп 30:29, Ийш 13:21, Ийш 34:13, Мих 1:8

+ 50:40 Жар 19:24, Нзм 29:23, Сеф 2:9, Ерм 49:19

+ 50:41 Ерм 1:15, Ерм 6:22-24
+ 50:43 Ийш 13:8, Ерм 4:31, Мих 4:9-10
+ 50:44 Ерм 12:5, Аюп 9:19, Ерм 49:19-21
+ 50:45 Ийш 14:24
+ 51:1 Ерм 4:11, Ҳош 4:19, Ҳош 13:15
+ 51:4 Ерм 49:26
+ 51:5 Ийш 54:7
+ 51:6 Ерм 50:8, Жар 19:15
+ 51:7 Аян 14:8, Аян 17:2, Жоқ 4:21, Хаб 2:15
+ 51:8 Аян 14:8, Аян 18:9
+ 51:11 Ийш 13:17, Дан 5:31, Ерм 50:28
+ 51:13 Аян 17:1
+ 51:14 Амо 6:8
+ 51:15 Аюп 9:8, Заб 103:2
+ 51:16 Аюп 38:22, Заб 134:7, Ерм 51:16
+ 51:17 Ийш 42:17, Заб 134:17, Хаб 2:18-19

+ 51:19 Сан 18:20, Заб 15:5, Нзм 32:9, Ерм 10:12-16

+ 51:20 Ерм 50:23

+ 51:27 Ерм 4:5, Ҳош 5:8, Ҳош 8:1, Жар 8:4, 4Пат 19:37

+ 51:28 Ийш 13:17, Ерм 25:14
+ 51:29 Ерм 50:45
+ 51:30 Ийш 19:16, Нах 3:13, Амо 1:5
+ 51:33 Ийш 21:10
+ 51:34 Заб 73:13-14
+ 51:36 Ийш 44:27
+ 51:37 Ийш 13:20-22
+ 51:38 Нах 2:11-12
+ 51:43 Ерм 50:12, Ерм 50:40
+ 51:44 Ийш 46:1, Ерм 50:2
+ 51:45 Ерм 50:8
+ 51:47 Ерм 50:2
+ 51:48 Аян 18:20
+ 51:51 Жоқ 1:10
+ 51:52 Езк 26:15
+ 51:53 Ийш 14:13
+ 51:54 Ерм 50:22
+ 51:56 Ийш 59:18
+ 51:58 Ерм 50:15, Хаб 2:13
+ 51:59 Ерм 28:1
+ 51:62 Ерм 50:3
+ 51:63 Аян 18:21
• 52:1 4Пат 24:18, 2Жлн 36:11-21
+ 52:1 4Пат 23:31
+ 52:3 Езк 17:15
+ 52:4 Нзм 28:52

+ 52:9 Сан 34:11, 4Пат 23:33, Ерм 21:7, Езк 23:24

+ 52:10 Сеф 1:8
+ 52:11 Нзм 28:36, 4Пат 20:18
+ 52:12 Ерм 32:1, Ерм 39:9, Ерм 40:1
+ 52:13 Леб 26:31, Езк 16:41
+ 52:14 Нхм 1:3
+ 52:17 3Пат 7:15-37, 2Жлн 4:1-15, Ерм 27:19
+ 52:18 3Пат 7:45, 3Пат 7:50
+ 52:20 3Пат 7:47
+ 52:21 3Пат 7:15-22

+ 52:24 1Жлн 6:14, Эзр 7:1, Ерм 21:1, Ерм 29:25, Ерм 37:3

+ 52:28 4Пат 24:12-14
• 52:31 4Пат 25:27-30
+ 52:31 4Пат 24:12, 4Пат 24:15, Ерм 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Еремия

Алғы сөз

Еремия

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи